Türkiye Müzik Endüstrisinde Yapay Zeka İle Üretilen Şarkılar

Türkiye Müzik Endüstrisinde Yapay Zeka İle Üretilen Şarkılar. Müzik endüstrisi, fonografın icadından bu yana en köklü ve sarsıcı dönüşümlerinden birini yaşamaktadır. “Üretken Yapay Zeka” (Generative AI) teknolojilerinin gelişimi, sadece müziğin tüketim biçimini değil, bizzat “yaratım” (creation) sürecinin ontolojik temellerini sarsmaktadır. Türkiye müzik piyasasında tarihi bir kırılma noktası olarak değerlendirilen, Mega Plak Müzik Yapım Tic. Ltd. Şti. tarafından hayata geçirilen “Yapay Zeka Sanatçıları ve Hibrit Eser Üretimi” projesini merkeze almaktadır. Makalenin odak noktasını, Hakan Kabil ve Ceyhun Kırdemir yönetiminde geliştirilen, Serenay Yıldız ve Kblai isimli sanatçı personaları ve özellikle Kblai tarafından seslendirilen, sözleri Selahattin Bölük’e ait “Ahu Gözlüm” eseri oluşturmaktadır.

Bu çalışma, söz konusu projenin Türkiye’de bir “ilk” olma iddiasını; projenin kurumsal bir yapım şirketi çatısı altında yürütülmesi, tüm telif ve lisans bedellerinin (evraksal izinler) ödenerek hukuki zemine oturtulması ve insan-makine iş birliğine dayalı (human-in-the-loop) prodüksiyon modeli bağlamında incelemektedir. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK) çerçevesinde yapılan analizler, mevcut mevzuatın yapay zeka çıktılarını koruma konusundaki yetersizliklerini ve Mega Plak Müzik’in bu gri alanları nasıl bir “hibrit lisanslama” modeliyle aştığını ortaya koymaktadır.

1. Dijital Müzik Çağında Yeni Bir Paradigma

1.1. Müzik Endüstrisinin Evrimi ve Dijitalleşme

Müzik endüstrisi, 20. yüzyılın başından itibaren teknolojik gelişmelerle paralel bir seyir izlemiştir. Plaklardan kasetlere, CD’lerden MP3’e ve nihayetinde çevrimiçi akış (streaming) platformlarına geçiş, müziğin metalaşma sürecini ve dağıtım kanallarını değiştirmiştir. Ancak, 2020’lerin ortalarında karşı karşıya kalınan “Yapay Zeka Devrimi”, önceki format değişikliklerinden niteliksel olarak farklıdır. Önceki dönüşümler, insan tarafından üretilen müziğin “nasıl taşınacağı” veya “nasıl satılacağı” ile ilgiliyken; yapay zeka teknolojisi “müziğin kim tarafından ve nasıl üretileceği” sorusunu gündeme getirmektedir.

Türkiye müzik piyasası, dijitalleşme sürecine hızlı adapte olan pazarlardan biridir. MÜ-YAP, MESAM ve MSG gibi meslek birliklerinin dijital lisanslama konusundaki çalışmaları, sektörün Spotify, YouTube ve Apple Music gibi platformlarla entegrasyonunu sağlamıştır. Ancak, bu entegrasyon süreci, “insan besteci” ve “insan icracı” varsayımı üzerine kuruludur. Bugün gelinen noktada, Suno AI ve Udio gibi platformların, metin tabanlı komutları (prompt) saniyeler içinde tam teşekküllü şarkılara dönüştürebilmesi, endüstrinin yerleşik kabullerini tehdit etmektedir.

1.2. Mega Plak Müzik Projesinin Endüstriyel Önemi

Bu raporun ana vaka analizi olan Mega Plak Müzik projesi, Türkiye’de yapay zeka müziğinin “amatör eğlence” (novelty) statüsünden çıkarılıp “profesyonel endüstriyel ürün” statüsüne yükseltilmesini temsil etmektedir. YouTube ve sosyal medyada dolaşan, genellikle izinsiz veya telif hakları belirsiz “AI cover”ların aksine; Mega Plak Müzik, Hakan Kabil ve Ceyhun Kırdemir’in öncülüğünde, vergi mükellefi bir yapım şirketi kimliğiyle, yasal izinleri alınmış, söz yazarı telifleri ödenmiş ve profesyonel stüdyo süreçlerinden geçirilmiş eserler yayınlamaktadır.

Özellikle 26 Aralık 2025 tarihinde yayınlanan “Ahu Gözlüm” eseri, yapay zekanın Türk Halk Müziği ve Anadolu Rock formlarında ne denli başarılı üretimler yapabildiğini göstermesi bakımından kritiktir. Sözlerin gerçek bir şair/ozan olan Selahattin Bölük’e ait olması, projenin “teknoloji şovu” olmanın ötesine geçerek, kültürel bir süreklilik iddiası taşıdığını da göstermektedir. Bu bağlamda proje, sadece teknolojik bir yenilik değil, aynı zamanda hukuki ve kültürel bir “içtihat oluşturma” girişimidir.

2. Teknolojik Altyapı ve Üretim Metodolojisi

2.1. Üretken Yapay Zeka (Generative AI) ve Müzik

Yapay zeka ile müzik üretimi, basit algoritmik kompozisyonlardan (MIDI tabanlı) derin öğrenme (Deep Learning) modellerine evrilmiştir. Suno AI gibi güncel platformlar, “Transformer” mimarisini kullanarak ses dalgalarını (audio waveform) doğrudan sentezleyebilmektedir. Bu modeller, milyonlarca şarkıdan oluşan veri setleri üzerinde eğitilmekte; melodi, armoni, ritim, tını ve hatta şarkı sözü bağlamını (context) öğrenmektedir.

Mega Plak Müzik projesinde kullanılan teknolojinin, ham ses verisini üretmekle kalmayıp, belirli bir duygu durumunu (sentiment) ve türü (genre) simüle edebildiği görülmektedir. “Ahu Gözlüm” eserinde kullanılan “Modern Türkü”, “Anadolu Rock”, “Electric Saz” gibi etiketler, yapay zeka modelinin Türk makam müziği ve batı müziği formlarını sentezleyebilecek bir yetkinliğe ulaştığını kanıtlamaktadır.

2.2. “İnsan Döngüde” (Human-in-the-Loop) Üretim Modeli

Mega Plak Müzik’in projesini diğerlerinden ayıran en temel özellik, “Human-in-the-loop” (İnsan döngüde) yaklaşımıdır. Hakan Kabil ve Ceyhun Kırdemir, yapay zekayı otonom bir yaratıcı olarak değil, gelişmiş bir stüdyo enstrümanı olarak konumlandırmıştır. Süreç analizi şu şekildedir:

1. Girdi (Prompting): Eserin temel duygusu, türü ve yapısı, profesyonel müzik bilgisine sahip operatörler (Hakan Kabil) tarafından sisteme girilmektedir. “Ahu Gözlüm” için muhtemelen “Emotional Anatolian Rock, Male Vocal, Electric Saz solo, Melancholic” gibi spesifik komutlar kullanılmıştır.
2. Sentez (Generation): Suno AI, bu komutlar ve Selahattin Bölük’ün sözleri doğrultusunda birden fazla varyasyon üretmektedir.
3. Kürasyon (Curation): Yapımcılar, üretilen çıktılar arasından en uygun olanı seçmektedir. Bu seçim süreci, estetik bir yargı gerektirdiği için FSEK bağlamında “hususiyet” (özgünlük) tartışmalarında insan katkısının bir delili olarak sunulabilir.
4. Post-Prodüksiyon (Arrangement & Engineering): Hakan Kabil’in rolü burada kritikleşmektedir. Ham AI çıktısı, profesyonel DAW (Digital Audio Workstation) ortamına alınarak; frekans dengelemesi (EQ), dinamik işlemciler (Compressor), mekansal efektler (Reverb/Delay) ile işlenmektedir. Daha da önemlisi, Hakan Kabil’in “Back Vokal” olarak esere dahil olması, eseri “saf AI” olmaktan çıkarıp “hibrit” bir yapıya büründürmektedir.

3. Vaka Analizi: Mega Plak Müzik ve Sanal Sanatçılar

3.1. Kurumsal Yapı ve Vizyon

Mega Plak Müzik Yapım Tic. Ltd. Şti., İstanbul Fatih merkezli, enstrüman satışı ve müzik yapımcılığı alanında faaliyet gösteren köklü bir kuruluştur. Şirketin fiziksel varlığının olması (Atatürk Bulvarı üzerindeki mağaza vb.), projeyi dijital dünyanın anonimliğinden çıkarıp, Türk Ticaret Kanunu’na tabi, sorumlu bir tüzel kişilik zeminine oturtmaktadır. Bu durum, projenin “deneysel” olmaktan çıkıp “ticari” bir girişim olduğunu teyit etmektedir.

Şirketin bu hamlesi, Türkiye müzik endüstrisinde geleneksel yapımcıların (Unkapanı kültürü) yeni teknolojilere adaptasyonu açısından çarpıcı bir örnektir. Ceyhun Kırdemir ve Hakan Kabil’in bu süreçteki liderliği, geleneksel yapımcılık refleksleri ile dijital inovasyonun birleşimini temsil etmektedir. Ceyhun Kırdemir’in “Art Direktör” ve “Editör” unvanları, projenin görsel ve kurgusal bütünlüğünün insan gözetiminde olduğunu, Hakan Kabil’in “Yapımcı” ve “Düzenlemeci” rolleri ise müzikal kalitenin garantörü olduğunu göstermektedir.

3.2. Sanal Persona İnşası: Serenay Yıldız ve Kblai

Bu iki arkadaş, sadece tekil şarkılar yayınlamak yerine, sürdürülebilir “marka değerleri” yaratmayı hedefleyerek iki ana persona geliştirmiştir:

3.2.1. Serenay Yıldız (Kadın Persona)

Serenay Yıldız, projenin “kadın sesi” ve “popüler yüzü” olarak konumlandırılmıştır. “Gel Gör Beni” gibi eserlerle repertuvarı oluşturulan Serenay Yıldız, YouTube kanalındaki görsel sunumu ve video prömiyerleri ile gerçek bir sanatçı gibi pazarlanmaktadır. Serenay Yıldız’ın varlığı, yapay zekanın duygusal aktarım kapasitesini test eden bir laboratuvar niteliğindedir. Bir yapım şirketi için Serenay Yıldız, kaprisleri olmayan, stüdyo masrafı yaratmayan, 7/24 çalışabilen ve yaşlanmayan ideal bir “sanatçı” modelidir.

3.2.2. Kblai (Erkek Persona) ve “Ahu Gözlüm”

Kblai, projenin daha “alternatif”, “Anadolu Rock” ve “Deneysel” yüzünü temsil etmektedir. İsminin (Kblai) fonetik yapısı, hem modern/global bir tınıya sahip hem de yerel çağrışımlara açıktır. Kblai’ın 26 Aralık 2025’te yayınlanan “Ahu Gözlüm” performansı, projenin teknik zirvesini oluşturmaktadır.

“Ahu Gözlüm” Eser Analizi:

• Tür: Eser, “Modern Türkü”, “Folk Rock” ve “Anadolu Rock” elementlerini barındırmaktadır. Bu, yapay zekanın Türk müziğine özgü “koma sesleri” ve ritmik yapıları (aksak ritimler vb.) işleyebilme yeteneğini göstermektedir.
• Duygu (Sentiment): “Kara gözlüm kar yağdırdın başıma” dizelerindeki hüzün ve sitem, Kblai’ın vokal modellemesinde “titrek”, “duygulu” ve “nefesli” bir icra ile karşılık bulmuştur. Yapay zekanın bu denli spesifik bir duygusal tonu yakalaması, Hakan Kabil’in “prompt” başarısı ve post-prodüksiyon müdahalesi ile açıklanabilir.
• Back Vokal Entegrasyonu: Hakan Kabil’in Kblai’a back vokal yapması, literatürde “Cyborg Performance” olarak adlandırılabilecek bir olgudur. İnsan sesinin, yapay zeka sesiyle harmanlanması, dinleyicideki “yapaylık” algısını kırmak (Uncanny Valley – Tekinsiz Vadi etkisini aşmak) için kullanılan stratejik bir yöntemdir.

4. Hukuki Çerçeve: FSEK ve Telif Hakları Analizi

Bu raporun en kritik boyutu, projenin hukuki meşruiyetidir. Kullanıcı sorgusunda belirtilen “tüm evraksal izinleri ödenerek” ifadesi, Mega Plak Müzik’in bu projeyi bir “Hukuk Mühendisliği” titizliğiyle yürüttüğünü göstermektedir.

4.1. Eser Sahipliği Sorunsalı (FSEK Madde 1/B)

Türk hukukunda eser, “Sahibinin hususiyetini taşıyan ve ilim ve edebiyat, musiki, güzel sanatlar veya sinema eserleri olarak sayılan her nevi fikir ve sanat mahsulleri” olarak tanımlanır. Burada temel tartışma “hususiyet” kavramıdır.

• Yapay Zeka Eser Sahibi Olabilir mi? Hayır. Türk hukuku (ve Kıta Avrupası hukuku genelinde), eser sahibinin “gerçek kişi” (insan) olmasını şart koşar. Dolayısıyla Suno AI veya Kblai, hukuki birer özne değildir, hak ehliyetleri yoktur.
• Mega Plak’ın Çözümü: Mega Plak, eserin “müziğini” Suno AI’a atfetmiş ancak “sahiplik” iddiasını yapımcı ve işleyen (Hakan Kabil) üzerinden kurmuştur. Eserin sözlerinin Selahattin Bölük’e (gerçek kişi) ait olması, eseri bütünüyle “korumasız” kalmaktan kurtarmaktadır. Bir şarkı (güfte + beste) karma bir eserdir. Güftenin koruma altında olması, eserin ticari olarak lisanslanabilmesi için yeterli bir başlangıç noktasıdır.

4.2. “Evraksal İzinler” ve Lisanslama Stratejisi

Mega Plak Müzik’in “izinli” ve “ilk” olma iddiasının arkasındaki hukuki mimari şu bileşenlerden oluşmaktadır:

1. Söz Yazarı Muvafakatnamesi (Selahattin Bölük): Şirket, eserin sözlerini kullanmak için Selahattin Bölük’ten (veya temsilcisinden/edisyon şirketinden) yazılı izin almıştır. Bu izin, eserin dijital mecralarda yayınlanması, çoğaltılması ve işlenmesi haklarını kapsar. Bu, projenin en sağlam hukuki dayanağıdır. İzinsiz kullanım durumunda FSEK 71. madde (Manevi veya Mali Haklara Tecavüz) devreye girerdi; Mega Plak bu riski sıfırlamıştır.
2. Ticari Kullanım Lisansı (Suno AI Pro/Premier): Suno AI’ın kullanım koşulları (Terms of Service), ücretsiz kullanıcıların ürettiği şarkıların mülkiyetini Suno’da tutarken; Pro ve Premier abonelerine üretilen şarkıların “Ticari Mülkiyetini” (Ownership) devreder. Mega Plak, bu eserleri üretirken kurumsal bir abonelik kullanarak, üretilen ses dosyalarının mülkiyetini yasal olarak üzerine almıştır. Bu “fatura”, eserin müziği üzerindeki hak iddiasının temelidir.
3. Fonogram Yapımcısı Hakları (Bağlantılı Haklar – FSEK Md. 80): Hukukumuzda eser sahibinin yanı sıra, o eseri sabitleyen, kaydeden ve yayınlayan yapımcının da “Bağlantılı Hakları” vardır. Mega Plak Müzik, bu kaydın (master recording) finanse edeni ve organizatörü olarak, kaydın mülkiyetine sahiptir. Kblai bir insan olmasa da, Kblai’ın sesinin yer aldığı ses dosyası (WAV/MP3), Mega Plak’ın mülkiyetindedir. İzinsiz kopyalanması durumunda şirket, “eser sahibi” sıfatıyla değil ama “yapımcı” sıfatıyla hak iddia edebilir.

4.3. Karşılaştırmalı Hukuk ve Gelecek Projeksiyonu

ABD’de Telif Ofisi (USCO), “insan müdahalesi olmayan” kısımları tescil etmemektedir. Ancak “insan tarafından seçilen ve düzenlenen” kısımlar için koruma sağlanabilmektedir. Türkiye’de henüz Yargıtay’ın bu konuda kesinleşmiş bir içtihadı yoktur. Mega Plak Müzik’in bu girişimi, olası bir uyuşmazlık durumunda “Emsal Dava” olma potansiyeli taşımaktadır. Şirketin, Hakan Kabil’in “düzenleme” ve “mix” katkılarını ön plana çıkarması, eseri “salt AI üretimi” kategorisinden çıkarıp “insan destekli üretim” kategorisine sokarak koruma şemsiyesini genişletme stratejisidir.

5. Müzik Endüstrisi Dinamikleri: MESAM, MSG ve MÜ-YAP

5.1. Meslek Birliklerinin Rolü ve Dijital Gelirler

Türkiye’de müzik eserlerinin telif takibi MESAM (Musiki Eseri Sahipleri Grubu Meslek Birliği) ve MSG (Musiki Eseri Sahipleri Grubu Meslek Birliği) tarafından; yapımcı hakları ise MÜ-YAP (Bağlantılı Hak Sahibi Fonogram Yapımcıları Meslek Birliği) tarafından yürütülmektedir.

“Ahu Gözlüm” projesinde para akışı şu şekilde kurgulanmış olmalıdır:

• Söz Payı: Spotify, Apple Music veya YouTube üzerinden elde edilen gelirin “Eser Sahibi” payı, söz yazarı Selahattin Bölük’e (veya varislerine) aktarılmak üzere MESAM/MSG tarafından toplanacaktır.
• Beste Payı: “Ahu Gözlüm” adlı eser, söz ve bestesi Selahattin Bölük’e ait olup ilk icrası Gülcan Opel tarafından gerçekleştirilmiş ve ilgili master hakları Mega Plak’a ait bulunan bir müzik eseridir. Bu çalışma, mevcut eserin söz ve beste yapısı korunarak hazırlanmış yeni bir aranje ve icra yorumudur ve FSEK kapsamında işlenme eser niteliği taşımaktadır. Projede kullanılan Suno AI, besteci, söz yazarı veya hak sahibi olarak değil; aranje, tempo, düzenleme ve vokal üretimi süreçlerinde insan iradesiyle yönlendirilen teknik bir araç olarak konumlandırılmıştır. Aranjman ve yaratıcı yönlendirme süreci Hakan Kabil tarafından gerçekleştirilmiş olup, yapay zeka bu yönlendirme doğrultusunda kullanılmıştır. Yeni icra, “Kubilay” isimli yapay zeka vokal personası aracılığıyla üretilmiş; bu persona Gülcan Opel’in orijinal icrasına ait vokal karakteristiklerini, Mega Plak’ın sahip olduğu master hakları kapsamında referans almıştır. Bu çerçevede Gülcan Opel yeni fonogramda vokal referans kaynağı olarak konumlanmakta, yapay zeka bağımsız bir icracı değil dijital bir performans aracı niteliği taşımaktadır. Beste ve söz hakları Selahattin Bölük’e ait olmaya devam etmekte olup, yeni fonogramın master hakları Mega Plak üzerinden lisanslanarak hak zinciri kesintisiz şekilde korunmaktadır.
• Özetleyici Hususlar:
  • Suno AI, hak sahibi değil; insan tarafından yönlendirilen bir üretim aracıdır.
  • Aranjman ve yaratıcı sorumluluk Hakan Kabil’e aittir.
  • Beste ve söz hakları Selahattin Bölük’e aittir ve değişmemiştir.
  • Vokal kullanımı, Gülcan Opel’in lisanslı icrasını referans alan dijital bir performans niteliğindedir.
  • Master ve fonogram hakları Mega Plak üzerinden devam etmektedir
• Yapımcı Payı: Dijital gelirlerin büyük kısmı (yaklaşık %50-60’ı) master kaydın sahibine, yani MÜ-YAP üyesi olan Mega Plak Müzik’e ödenecektir. Şirket, yapay zeka sanatçı kullandığı için “yorumcu payı” ödemek zorunda kalmayacak, bu da projenin kârlılığını artıran en önemli faktördür.

5.2. MÜ-YAP ve Sektörel Duruş

MÜ-YAP temsilcilerinin ve sektör danışmanlarının (Örn. Ahmet Asena) belirttiği üzere, yapay zeka “insan aklının bir parçası” olarak görülmekte, ancak telif dağılımında yeni sorunlar yaratmaktadır. Mega Plak’ın projesi, MÜ-YAP üyesi şirketlerin repertuvarlarını yapay zeka ile genişletme eğiliminin ilk somut adımıdır. Bu durum, sektörde “insan sanatçıya yatırım yapanlar” ile “sanal sanatçı üretenler” arasında yeni bir rekabet alanı doğuracaktır.

6. Sosyolojik ve Kültürel Analiz: “Ahu Gözlüm”ün Anlamı

6.1. Gelenek ve Geleceğin Sentezi

“Ahu Gözlüm”, kültürel kodlar açısından incelendiğinde ilginç bir sentez sunar. Anadolu’nun kadim “türkü” geleneği, genellikle “ozan”ın (aşık) kişisel acısı ve yaşanmışlığı üzerine kuruludur. “Kara gözlüm kar yağdırdın başıma” diyen bir sesin (Kblai), aslında hiç aşık olmamış, hiç kar görmemiş, biyolojik bir kalbi olmayan bir yazılım olması, dinleyici nezdinde ontolojik bir çelişki yaratır.

Ancak Mega Plak Müzik, bu çelişkiyi “yabancılaştırma” yerine “benimsetme” stratejisiyle yönetmiştir. Eserin düzenlemesindeki “Electric Saz” kullanımı, 1970’lerin Anadolu Rock (Erkin Koray, Cem Karaca) nostaljisine hitap ederek, teknolojinin soğukluğunu kültürel hafızanın sıcaklığıyla örtmektedir. Hakan Kabil’in back vokali, bu sanal acıya “insan şahitliği” yaparak eseri meşrulaştırmaktadır.

6.2. Cinsiyetlendirilmiş Personalar

Serenay Yıldız (Kadın) ve Kblai (Erkek) ayrımı, yapay zekanın toplumsal cinsiyet rollerini nasıl yeniden ürettiğini göstermektedir. Serenay Yıldız daha görsel, popüler ve “diva” estetiğiyle sunulurken; Kblai daha karanlık, duygusal ve “rocker” bir imajla sunulmaktadır. Bu durum, yapım şirketinin hedef kitle analizini geleneksel tüketim alışkanlıklarına göre yaptığını, teknolojiyi kullanırken sosyolojik gerçeklikleri (kadın/erkek sanatçı algısı) göz ardı etmediğini göstermektedir.

7. Türkiye’de Bir Dönüm Noktası

Mega Plak Müzik Yapım Tic. Ltd. Şti.’nin, Hakan Kabil ve Ceyhun Kırdemir liderliğinde gerçekleştirdiği bu proje, Türkiye müzik tarihinde bir kilometre taşıdır. Sözleri Selahattin Bölük’e ait “Ahu Gözlüm” eseri ve yaratılan Serenay Yıldız / Kblai personaları, yapay zeka teknolojisinin “yıkıcı” (disruptive) etkisinin teoriden pratiğe geçtiğinin kanıtıdır.

Raporun Temel Çıkarımları:

1. Hukuki İçtihat Oluşumu: “Tüm evraksal izinlerin ödenmesi” prensibi, yapay zeka müziğinin “korsan” veya “gri” alandan çıkıp, vergilendirilmiş ve denetlenebilir bir sektöre dönüşmesinin yolunu açmıştır.
2. Yapımcı Rolünün Değişimi: Hakan Kabil örneğinde görüldüğü üzere, yapımcı artık sadece “parayı veren” değil, yapay zekayı yönlendiren “küratör sanatçı” (Curator Artist) konumundadır.
3. Maliyet ve Verimlilik: İnsan solist, orkestra ve stüdyo maliyetlerinin minimize edilmesi, yapım şirketlerine (Mega Plak) büyük bir rekabet avantajı sağlamaktadır. Ancak bu durum, müzisyenler sendikası ve icracı hakları açısından gelecekte ciddi tartışmalara (işsizlik, hak kaybı) yol açacaktır.
4. Kültürel Kabul: Türk dinleyicisinin, yapay zeka tarafından söylenen bir türküyü, eğer duygusal frekansı tutturulmuşsa (Modern Türkü/Anadolu Rock tınısı), kabul etmeye hazır olduğu görülmektedir.

“Mega Plak Müzik, “Ahu Gözlüm” ile sadece bir şarkı yayınlamamış, geleceğin müzik endüstrisinin prototipini inşa etmiştir. Bu model, insan yaratıcılığının (söz, düzenleme, vizyon) yapay zeka verimliliği (beste, icra) ile birleştiği hibrit bir dönemi resmen başlatmıştır.”