Arama Motorları ve Unutulma Hakkında 6 Kritik Bilgi

Arama Motorları ve Unutulma Hakkında 6 Kritik Bilgi. İnternetin ve dijital teknolojilerin küresel ölçekte yaygınlaşması, bilginin toplanması, saklanması ve erişilmesi süreçlerinde köklü bir transformasyona neden olmuştur. Geleneksel medya düzeninde bilgilerin fiziksel arşivlerde zamanla “tozlanması” ve toplumsal hafızada silikleşmesi doğal bir süreçken, dijitalleşme bu doğal unutma mekanizmasını ortadan kaldırmıştır. Günümüzde arama motorları, bireylerin geçmişine dair her türlü veriyi saniyeler içinde ve kalıcı olarak erişilebilir kılarak bir tür “ebedi dijital hafıza” oluşturmuştur. Bu durum, bireyin maddi ve manevi varlığını geliştirme hakkı ile kamunun bilgi edinme hakkı arasında ciddi bir gerilime yol açmaktadır. Unutulma hakkı, işte bu teknolojik determinizmin birey üzerindeki baskısını hafifletmek ve kişiye geçmişteki hatalarından veya güncelliğini yitirmiş bilgilerinden bağımsız olarak geleceğini şekillendirme imkânı tanımak amacıyla ortaya çıkmış yeni nesil bir insan hakkıdır.

Birinci Kritik Bilgi: Unutulma Hakkının Kavramsal Çerçevesi ve Anayasal Temelleri

Unutulma hakkı, genel bir tanımla, birey hakkındaki güncel olmayan, alakasız veya artık gereksiz hale gelmiş bilgilerin dijital mecralardan ve özellikle arama motoru sonuçlarından kaldırılmasını, bireyin geçmişinin sürekli olarak gündeme getirilmesinin engellenmesini talep etme yetkisidir. Bu hakkın en özgün niteliği, yöneldiği içeriğin esasen hukuka uygun ve doğru olmasıdır; bu noktada unutulma hakkı, kişilik haklarının korunmasına ilişkin hakaret veya iftira gibi hukuka aykırı içeriklere yönelik taleplerden ayrılır. Yani bir bilgi başlangıçta gerçek ve güncel bir haber niteliği taşısa bile, aradan geçen zaman ve değişen koşullar nedeniyle kişinin şeref ve itibarını zedelemeye devam ediyorsa, unutulma hakkı devreye girer.

Türk hukuk sisteminde unutulma hakkı, Anayasa’da açık bir isimle düzenlenmemiş olsa da, Anayasa Mahkemesi ve Yargıtay kararlarıyla anayasal bir temel kazanmıştır. Bu hak, Anayasa’nın 5. maddesinde devlete yüklenen “kişinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak surette sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmaya çalışma” görevinin bir gereğidir. Ayrıca, 17. maddede güvence altına alınan “kişinin maddi ve manevi varlığını geliştirme hakkı” ile 20. maddede düzenlenen “özel hayatın gizliliği ve kişisel verilerin korunmasını isteme hakkı” unutulma hakkının hukuki sütunlarını oluşturur.

Unutulma hakkının birey ve toplum üzerindeki etkisi çift yönlüdür. Birey açısından, geçmişte yaşadığı olumsuz etkilerden kurtularak geleceğini serbestçe şekillendirebilmesi, toplum açısından ise bireyin topluma yeniden entegrasyonu ve toplumun genel kalitesinin yükselmesi anlamına gelir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 2015 tarihli emsal kararında bu durumu, “kişinin hayatında yeni bir sayfa açma olanağı” olarak nitelendirmiştir.

Unutulma Hakkının Temel Dayanakları (Türkiye)	İlgili Madde / Karar	Hukuki Mahiyet
T.C. Anayasası Md. 17	Maddi ve Manevi Varlık	Kişisel itibarın korunması ve gelişimi.
T.C. Anayasası Md. 20	Özel Hayatın Gizliliği	Kişisel veriler üzerinde kontrol hakkı.
6698 Sayılı KVKK Md. 7	Veri Silme ve Anonimleştirme	Hakkın uygulama ve usul kuralları.
Yargıtay HGK E.2014/4-56	2015 Tarihli Emsal Karar	Hakkın Türk yargısında ilk kez tanınması.
AYM N.B.B. Başvurusu	2013/5653 Sayılı Karar	Şeref ve itibarın korunması ihlali tespiti.

İkinci Kritik Bilgi: Arama Motorlarının “Veri Sorumlusu” Sıfatı ve ABAD Kararlarının Etkisi

Unutulma hakkının küresel gelişimindeki en kritik durak, Avrupa Birliği Adalet Divanı’nın (ABAD) 13 Mayıs 2014 tarihli Google İspanya (Costeja González) kararıdır. Bu davada Bay Gonzalez, 1998 yılında borçları nedeniyle haciz edilen evine dair bir gazete ilanının, borçlarını ödemesine rağmen yıllar sonra hala Google aramalarında çıkmasından şikayetçi olmuştur. ABAD, bu tarihi kararda arama motorlarının internet üzerindeki verileri toplayan, indeksleyen ve sunan yapılar olarak birer “veri sorumlusu” (data controller) olduklarına hükmetmiştir.

Bu karar, unutulma hakkının uygulama mekanizmasını kökten değiştirmiştir. Artık bir kişi, içeriğin asıl yayımlandığı gazete veya web sitesine başvurmak zorunda kalmadan, doğrudan arama motoruna başvurarak isminin bu içerikle ilişkilendirilmemesini talep edebilmektedir. Arama motorlarının bu süreçte “belirleyici bir role” sahip olduğu kabul edilir; çünkü veri, orijinal web sitesinden kaldırılmasa bile arama sonuçlarından çıkarıldığında, toplumun büyük bir kesimi için erişilemez hale gelmektedir.

Türkiye’de Kişisel Verileri Koruma Kurulu da (KVKK), 23 Haziran 2020 tarihli ilke kararıyla arama motorlarını veri sorumlusu olarak kabul etmiş ve Türkiye’deki kullanıcıların doğrudan arama motorlarına “indeksten çıkarılma” başvurusu yapabilmesinin önünü açmıştır. Arama motorları, sundukları hizmetin doğası gereği kişisel verileri otomatik yollarla işledikleri için, KVKK’nın getirdiği veri güvenliği ve veri silme yükümlülüklerine tabidirler.

Arama motorları özelinde yapılan işlem genellikle verinin tamamen silinmesi değil, “kısmen bağlantı kaldırma” (de-indexing) işlemidir. Bu işlem sonucunda, kişinin ad ve soyadı ile yapılan aramalarda ilgili bağlantı sonuç listesinde gösterilmez; ancak içerik orijinal web sitesinde varlığını sürdürmeye devam eder. Bu denge, ifade özgürlüğü ile mahremiyet hakkı arasında kurulan ince bir köprüdür; araştırmacılar doğrudan site üzerinden bilgiye ulaşabilirken, sıradan bir Google aramasıyla kişinin geçmişi ön plana çıkmamaktadır.

Üçüncü Kritik Bilgi: Denge Testi ve Unutulma Hakkının Kullanılma Şartları

Unutulma hakkı, her ne kadar güçlü bir koruma sağlasa da, mutlak ve sınırsız bir hak değildir. Bu hakkın kullanımı, ifade özgürlüğü, basın hürriyeti ve kamunun bilgi alma hakkı ile çatıştığı noktada bir “denge testi”ne tabi tutulur. Kişisel Verileri Koruma Kurulu ve yüksek mahkemeler, bir içeriğin unutulma hakkı kapsamında değerlendirilmesi için yaklaşık 13-14 farklı kriteri göz önünde bulundurmaktadır.

1. Kamusal Menfaat ve Haberin Güncelliği

Bir haberin unutulma hakkı kapsamında kaldırılabilmesi için öncelikle güncelliğini yitirmiş olması gerekir. Güncellik subjektif bir kavramdır ve her olay özelinde değişir; örneğin bir cinayet haberi 10 yıl sonra güncelliğini yitirebilirken, toplumsal hafızada yer etmiş büyük bir yolsuzluk skandalı uzun yıllar güncel kalabilir. Ayrıca, haberin yayında kalmasında hiçbir kamu yararı bulunmamalıdır. Eğer içerik, toplumun geleceğine ışık tutan tarihi veya bilimsel bir veri niteliği taşıyorsa, kaldırılması istenemez.

2. Kişinin Toplumdaki Rolü ve Tanınmışlık Düzeyi

Siyasetçiler, kamu görevlileri ve ünlüler, normal vatandaşlara kıyasla daha esnek bir unutulma hakkı korumasına sahiptirler. Bu kişilerin yaptıkları açıklamalar veya karıştıkları olaylar, kamusal denetim açısından önem taşıdığı için, üzerinden yıllar geçse dahi bu bilgilerin erişilebilir kalması gerekebilir. Ancak kamusal figürlerin de özel hayatlarına ilişkin, kamu görevleriyle ilgisi bulunmayan veriler için unutulma hakkı talep etme yetkileri saklıdır.

3. İçeriğin Niteliği ve Doğruluğu

Haberin olgusal bir gerçeğe mi yoksa bir değer yargısına mı dayandığı kritik önemdedir. Değer yargısı içeren (örneğin hakaretamiz yorumlar) içeriklerin kaldırılması daha kolayken, olgusal gerçeklere dayalı haberlerin kaldırılması daha zordur. Ayrıca bilginin doğruluğu da esastır; eğer bir içerik tamamen yanlış veya yanıltıcıysa, unutulma hakkı kapsamında ivedilikle kaldırılması gerekir.

4. Öznenin Çocuk Olması ve Hassas Veriler

Veri öznesinin çocuk olması durumunda, “çocuğun üstün yararı” ilkesi gereği unutulma hakkı çok daha geniş bir şekilde uygulanır. Çocuk yaşta yapılan hataların yetişkinlik döneminde kişinin karşısına çıkması, anayasal korumanın ruhuna aykırıdır. Benzer şekilde; sağlık verileri, cinsel tercihler, dini inançlar gibi özel nitelikli kişisel verileri içeren içeriklerin de arama sonuçlarından çıkarılması olasılığı daha yüksektir.

Unutulma Hakkı Değerlendirme Kriterleri Matrisi
Kriter
İlgili Kişinin Kamusal Rolü
Bilginin Güncelliği
Bilginin Doğruluğu
Veri Öznesinin Yaşı
Suç Niteliği
Risk Analizi

Dördüncü Kritik Bilgi: Arama Motorlarına Başvuru ve İdari Süreçler

Unutulma hakkını kullanmak isteyen bir birey için izlenmesi gereken yasal prosedür, KVKK’nın 13. maddesi ile şekillenmiştir. Bu süreç, doğrudan yargı yoluna başvurmadan önce veri sorumlusuna (arama motoruna) başvurmayı zorunlu kılar.

Google Başvuru Formu ve Değerlendirme Süreci

Google, “Avrupa Gizlilik Kanunu Gereği İçerik Kaldırma” başlığı altında Türkiye’deki kullanıcılara da açık bir form sunmaktadır. Başvuranın; kaldırılmasını istediği URL’leri iletmesi, içeriğin kendisiyle olan bağlantısını açıklaması ve neden kaldırılması gerektiğini detaylandırması gerekmektedir. Google bu talepleri incelerken; içeriğin kamu yararı taşıyıp taşımadığına, bilginin veri öznesinin profesyonel hayatıyla ilgisine ve toplumu bilgilendirme amacına bakarak bir karar verir.

Microsoft Bing ve Yandex Uygulamaları

Bing (Microsoft), benzer şekilde bir “AB Gizlilik Talebi” formu üzerinden başvuruları almaktadır. Bu formda kişinin tam yasal adı, arama sorgusunda kullanılan isim ve içeriğin neden “yanlış, yetersiz veya alakasız” olduğu sorulmaktadır. Rusya menşeli Yandex ise Türkiye’de bir ofisi bulunması hasebiyle hem dijital yardım merkezi üzerinden hem de doğrudan iletişim kanalları aracılığıyla başvuruları kabul etmektedir. Arama motorlarının bu talepleri 30 gün içinde yanıtlaması yasal bir zorunluluktur.

KVKK Kurulu’na Şikayet Mekanizması

Arama motoru, kişinin başvurusunu reddederse veya 30 gün içinde cevap vermezse, ilgili kişi 30 gün (herhalde 60 gün) içinde Kişisel Verileri Koruma Kurulu’na şikayette bulunabilir. Kurul, yaptığı inceleme neticesinde arama motorunun kararını hatalı bulursa, ilgili bağlantıların indeksten çıkarılmasına yönelik talimat verir. Kurul kararlarına uyulmaması durumunda arama motorlarına ağır idari para cezaları uygulanabilmektedir.

Beşinci Kritik Bilgi: Türk Yargı İçtihatlarında Unutulma Hakkı ve Emsal Kararlar

Türk hukukunda unutulma hakkının bugünkü sınırları, yüksek yargı organlarının verdiği tarihi kararlarla çizilmiştir. Bu kararlar, hakkın sadece dijital bir “link silme” işlemi olmadığını, insanın onur ve haysiyetine yönelik bir koruma kalkanı olduğunu vurgular.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 2015/4-1097 Sayılı Kararı

Bu karar, Türkiye’de unutulma hakkının tanındığı ilk ve en önemli “kilometre taşı”dır. Bir kadın davacı, geçmişte yaşadığı kötü bir olayla ilgili isminin açıkça geçtiği bir kitabın toplum hafızasından silinmesini talep etmiştir. Yargıtay, unutulma hakkının sadece dijital veriler için değil, kamunun kolayca ulaşabileceği her türlü yerdeki kişisel veriler için geçerli olduğunu kabul etmiştir. Mahkemeye göre, bir olayın üzerinden uzun zaman geçmesine rağmen kişinin isminin hala o olayla anılması, özel hayatın gizliliğini ihlal eder.

Anayasa Mahkemesi’nin N.B.B. Kararı

3 Mart 2016 tarihli bu kararda AYM, başvurucunun geçmişte uyuşturucu kullanımıyla ilgili haberlerin arşivlerde durmasından dolayı şeref ve itibarının zedelendiğine hükmetmiştir. Mahkeme, “üstün bir kamu yararı olmadığı sürece” dijital hafızada yer alan geçmişte yaşanılan olumsuz olayların bir süre sonra unutulmasını isteme hakkını devletin pozitif yükümlülüğü olarak tanımlamıştır. AYM, internet haber arşivlerinin basın özgürlüğü kapsamında olduğunu kabul etmekle birlikte, bireyin şerefini koruma hakkı ile basın özgürlüğü arasında adil bir denge kurulması gerektiğini belirtmiştir.

Emsal Kararların Temel Çıkarımları
Karar Mercii
Yargıtay HGK
Anayasa Mahkemesi
ABAD
KVKK Kurulu

Altıncı Kritik Bilgi: 5651 Sayılı Kanun Madde 9’un İptali ve 2024-2025 Yeni Dönemi

Türkiye’de unutulma hakkı ve erişim engelleme süreçlerinde en dramatik değişiklik, Anayasa Mahkemesi’nin 5651 sayılı Kanun’un 9. maddesini iptal etmesiyle yaşanmıştır. İptal kararı 10 Ekim 2024 tarihinde yürürlüğe girmiş ve internet hukuku alanında yeni bir dönem başlatmıştır.

İptalin Gerekçesi ve Sulh Ceza Hakimliklerinin Durumu

Eski düzenlemede, Sulh Ceza Hakimlikleri (SCH) kişilik hakkı ihlali iddiasıyla yapılan başvurularda duruşma yapmaksızın ve karşı tarafı dinlemeksizin hızlıca erişim engeli kararı verebiliyordu. AYM, bu usulün ifade ve basın özgürlüğünü ağır şekilde ihlal ettiğini, yargılama hukukunun güvencelerinin sağlanmadığını belirterek maddeyi tamamen iptal etmiştir. 10 Ekim 2024’ten itibaren SCH’lerin 9. maddeye dayalı içerik kaldırma yetkisi sona ermiştir.

2025 ve 2026 İçin “İlk Bakışta İhlal” Doktrini

Yasal boşluğun doldurulması amacıyla hazırlanan ve 2025’te uygulanmaya başlanan yeni rejim, “İlk Bakışta İhlal” (Prima Facie) doktrinine dayanmaktadır. Buna göre:

• Bir içerikteki ihlal, herhangi bir araştırmaya gerek duyulmaksızın “ilk bakışta” anlaşılabiliyorsa (örneğin; çıplak fotoğrafların izinsiz paylaşımı, bariz küfür ve hakaretler), SCH’ler hala hızlı müdahale edebilecektir.
• Ancak ihlal durumu tartışmalıysa, kamusal bir figürün eleştirisi söz konusuysa veya verinin güncelliği gibi karmaşık denge testleri gerekiyorsa, konu artık genel mahkemelerin görev alanına girmektedir.

Bu yeni dönemde unutulma hakkı başvuruları daha çok “arama motoru-KVKK” eksenine kaymıştır. Bireylerin mahkemelerden link sildirmesi zorlaşırken, arama motorlarından indeksten çıkarma talep etmeleri daha rasyonel ve hukuki bir yol haline gelmiştir. Ayrıca, içerik Türkiye dışında barındırılıyor olsa bile (Google, YouTube, X gibi), 5651 sayılı Kanun çerçevesinde Türkiye’den erişim engeli kararı verilmeye devam edilmektedir.

Dijital Çağda “Yeni Bir Sayfa” Açmanın Hukuki Gerekliliği

Unutulma hakkı, teknolojinin insana hükmettiği bir çağda, insanın teknoloji üzerindeki egemenliğini yeniden tesis etme çabasıdır. Arama motorlarının muazzam gücü, bireyleri geçmişin hayaletleriyle yaşamaya mahkûm edemez. Türkiye’deki yasal gelişim, özellikle Anayasa Mahkemesi’nin 2024 yılındaki iptal kararı ile birlikte, daha dengeli ve yargısal denetime açık bir sürece evrilmektedir.

Bireyler için unutulma hakkı; sadece bir linkin silinmesi değil, şeref ve haysiyetin iadesi, özel hayatın mahremiyetinin korunması ve toplumsal hayata lekesiz bir şekilde devam edebilme hürriyetidir. Arama motorlarının veri sorumlusu olarak taşıdıkları sorumluluk, bu hakkın etkin bir şekilde kullanılabilmesi için hayati önemdedir. Gelecek projeksiyonunda (2025-2026), bu hakkın yapay zeka tarafından üretilen içerikleri ve veri profilleme algoritmalarını da kapsayacak şekilde genişlemesi beklenmektedir. Hukuk, dijitalin sonsuz hafızasına karşı, insan olmanın en temel özelliklerinden biri olan “unutma” ve “affedilme” ihtiyacını korumaya devam edecektir.

---

En Son Eklenen Yazılarımız