Sözleşme Feshi Cezai Şart Uygulamaları 2026

Sözleşme Feshi Cezai Şart Uygulamaları 2026. Türk Borçlar Hukuku sistematiğinde, sözleşme serbestisi ilkesinin en önemli görünümlerinden biri olan ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) 179 ile 182. maddeleri arasında düzenlenen “Cezai Şart” (Ceza Koşulu), ticari ve bireysel borç ilişkilerinde alacaklıyı teminat altına alan hayati bir enstrümandır. Ancak bu kurumun en tartışmalı ve hukuki güvenliği en çok tehdit eden boyutu, sözleşmenin süresinden önce sona ermesi, yani fesih veya dönme hallerinde cezai şartın akıbetinin ne olacağı sorusudur.

Bu rapor, sözleşme feshi durumunda cezai şart uygulamasını; doktrinel temeller, yasal düzenlemeler, güncel Yargıtay Hukuk Genel Kurulu (HGK) kararları ve ticari hayatın gerekleri çerçevesinde, yaklaşık 15.000 kelimelik bir derinlik hedeflenerek tüm boyutlarıyla ele almaktadır. Raporda, “dönme” ve “fesih” kavramlarının hukuki sonuçlarının cezai şarta etkisi, ifaya eklenen cezai şartın talep koşulları, tacirler bakımından ceza indiriminin sınırları ve inşaat sözleşmeleri gibi özellikli durumlardaki sapmalar detaylandırılmıştır.

Analizin temel dayanağı, cezai şartın “fer’ilik” (bağımlılık) ilkesi ile sözleşmenin sona erme rejimleri (geriye etkili vs. ileriye etkili) arasındaki diyalektik ilişkidir. Yargıtay’ın 2024 tarihli en güncel kararları ışığında, sözleşmeden dönme halinde cezai şartın kural olarak düştüğü, ancak ifa yerine (wandelpön) cezai şartın istisna oluşturduğu; ileriye etkili fesihlerde ise muaccel olmuş cezaların talep edilebilirliği hususları, detaylı içtihat analizleriyle ortaya konulmuştur.

BÖLÜM I: CEZAİ ŞARTIN HUKUKİ NİTELİĞİ, FONKSİYONLARI VE TÜRLERİ

Cezai şartın sözleşme feshindeki kaderini anlamak için, öncelikle bu kurumun hukuki genetiğini ve türlerini derinlemesine analiz etmek gerekmektedir. Cezai şart, sadece bir tazminat maktuallaştırması değil, aynı zamanda borçluyu ifaya zorlayan bir baskı aracıdır.

1.1. Cezai Şartın Tanımı ve Amacı

Cezai şart, borçlunun borcunu hiç veya gereği gibi ifa etmemesi halinde ödemeyi taahhüt ettiği, genellikle para borcu şeklinde kararlaştırılan ancak ekonomik değeri olan başka bir edim de olabilen bir yan edim yükümlülüğüdür. TBK m. 179 vd. hükümlerinde düzenlenen bu kurumun iki temel amacı vardır:

İfayı Zorlama (Tazyik) Fonksiyonu: Borçlu, asıl borcun yanında ayrıca bir ceza ödeme tehdidi altında olduğu için borcunu ifa etmeye daha meyillidir.
Zararı Götürü Olarak Belirleme (Tazminat) Fonksiyonu: Alacaklı, borca aykırılık halinde zararını ispat etmek zorunda kalmadan, önceden belirlenen bu tutarı talep edebilir. Bu durum, ispat külfetini tersine çevirmesi bakımından alacaklı lehine büyük bir usuli avantaj sağlar.

1.2. Fer’ilik (Bağımlılık) İlkesi ve Hukuki Sonuçları

Cezai şartın sözleşme feshindeki durumunu belirleyen en temel ilke “fer’ilik” ilkesidir. Cezai şart, asıl borca bağlı (fer’i) bir borçtur. Asıl borç geçerli ise cezai şart geçerlidir; asıl borç geçersizse veya sona ermişse cezai şart da kural olarak sona erer.

1.2.1. Asıl Borcun Kaderine Bağlılık

TBK ve yerleşik Yargıtay içtihatlarına göre, asıl borcun geçersizliği (örneğin şekle aykırılık, ehliyetsizlik, konu imkansızlığı) cezai şartı da otomatik olarak geçersiz kılar.

Örnek: Resmi şekilde yapılması gereken bir taşınmaz satış vaadi sözleşmesi adi yazılı şekilde yapılmışsa, bu sözleşmedeki cezai şart maddesi de geçersizdir. Yargıtay, şekle aykırılık nedeniyle geçersiz sözleşmelerde cezai şartın da talep edilemeyeceğine hükmetmektedir.

1.2.2. Kefilin Sorumluluğu

Fer’ilik ilkesinin bir diğer görünümü kefalet hukukundadır. TBK m. 589/IV uyarınca, kefilin asıl borç ilişkisinin hükümsüz hale gelmesinin sebep olduğu zarardan ve ceza koşulundan sorumlu olacağına ilişkin anlaşmalar kesin olarak hükümsüzdür. Yani kefil, asıl borçlunun ödemesi gereken cezai şarttan, buna dair özel bir hüküm olsa dahi sorumlu tutulamaz.

1.2.3. Temlik Edilebilirlik Sorunu

Cezai şart alacağının devri (temliki) de bu fer’ilik ilkesine tabidir:

Muaccel Olmamış Cezai Şart: Henüz doğmamış, potansiyel bir cezai şart alacağı, asıl alacaktan bağımsız olarak temlik edilemez. Asıl alacak kime geçerse, cezai şartı talep hakkı da ona geçer.
Muaccel Olmuş Cezai Şart: Borca aykırılık gerçekleşmiş ve ceza ödeme borcu doğmuşsa, bu alacak artık asıl borçtan bağımsız (asli) bir varlık kazanır. Bu aşamada, asıl alacak devredilmese bile sadece birikmiş cezai şart alacağı üçüncü bir kişiye temlik edilebilir.

1.3. Türk Borçlar Kanunu Sistematiğinde Cezai Şart Türleri

Cezai şartın türü, sözleşmenin sona ermesi halinde talep edilip edilemeyeceğini belirleyen en kritik faktördür. TBK m. 179 hükmü üç farklı tür öngörür.

Cezai Şart Türü	Yasal Dayanak	Tanım	Fesih Durumunda Özellik
Seçimlik Cezai Şart	TBK m. 179/I	Alacaklı ya ifayı ya da cezayı ister.	Fesih durumunda genellikle talep edilebilir ancak ifadan vazgeçilmiş sayılır.
İfaya Eklenen Cezai Şart	TBK m. 179/II	Alacaklı hem ifayı hem de cezayı ister (Gecikme tazminatı).	En çok tartışılan türdür. Dönme halinde düşer, fesih halinde şartlı istenir.
İfa Yerine Cezai Şart	TBK m. 179/III	“Dönme Cezası” veya “Wandelpön”. Borçlu cezayı ödeyip sözleşmeden cayar.	Sözleşme sona erdiğinde talep edilebilen yegane türdür.

1.3.1. Seçimlik Cezai Şart (Alternatif Ceza)

TBK m. 179/I’e göre, “Ceza, borcun belirlenen zaman veya yerde ifa edilmemesi durumu için kararlaştırılmışsa” (genel kural), alacaklı ifayı veya cezayı seçmek zorundadır. Her ikisini birden isteyemez. Bu tür, genellikle “ifayı yapmazsan X TL öde” şeklinde kurgulanır. Sözleşme feshedildiğinde, alacaklı ifadan vazgeçmiş sayıldığı için cezayı talep edebilir ancak bu durumda ifaya yönelik (müspet zarar) taleplerinden feragat etmiş olur.

1.3.2. İfaya Eklenen Cezai Şart (Kümülatif Ceza)

Uygulamada, özellikle inşaat ve tedarik sözleşmelerinde en sık rastlanan türdür (TBK m. 179/II). “Gecikilen her gün için X TL ödenecektir” şeklindeki maddeler bu kapsama girer. Burada alacaklı, asıl borcun ifasını talep ederken ek olarak cezayı da ister.

Kritik Nokta: Bu cezanın istenebilmesi için asıl borcun ifasının mümkün olması ve isteniyor olması gerekir. Sözleşme ortadan kalkarsa (dönme), ifa borcu da ortadan kalkacağı için “ifaya eklenen” ceza, eklenecek bir asıl borç bulamaz ve hukuken boşlukta kalarak düşer.

1.3.3. İfa Yerine Cezai Şart (Dönme Cezası / Wandelpön)

TBK m. 179/III ile düzenlenen bu tür, taraflara sözleşmeden tek taraflı dönme hakkı tanıyan bir “cayma bedeli” niteliğindedir. Sözleşmede “taraflardan biri sözleşmeden dönerse/feshederse X TL ödeyecektir” şeklinde kararlaştırılır. Bu tür cezai şartın varlık sebebi bizzat sözleşmenin sona erdirilmesidir. Dolayısıyla, sözleşmenin feshi veya dönmesi durumunda bu ceza düşmez, aksine tam da bu anda muaccel hale gelir.

BÖLÜM II: SÖZLEŞMENİN SONA ERME REJİMLERİ VE HUKUKİ ETKİLERİ

Cezai şartın akıbetini tayin etmek için, sözleşmenin nasıl sona erdiğinin (Dönme mi, Fesih mi?) tespit edilmesi şarttır. Türk hukukunda bu iki kavramın sonuçları birbirinden taban tabana zıttır.

2.1. Sözleşmeden Dönme (Geriye Etkili Fesih / Ex Tunc)

Dönme, ani edimli sözleşmelerde (satış gibi) veya ifasına başlanmamış sürekli edimli sözleşmelerde, sözleşmenin kurulduğu andan itibaren ortadan kaldırılmasıdır.

Hukuki Sonuç: Sözleşme hiç kurulmamış gibi olur. Taraflar, sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre birbirlerine verdiklerini geri isterler.
Cezai Şarta Etkisi: “Asıl borç yoksa cezai şart da yoktur” prensibi en katı şekilde burada uygulanır. Sözleşme geriye etkili olarak ortadan kalktığında, sözleşmenin bir maddesi olan cezai şart hükmü de (bağımsız bir dönme cezası olarak düzenlenmemişse) ortadan kalkar. Yargıtay HGK’nın yerleşik içtihadı bu yöndedir: “Dönme hâlinde tekrar sözleşme hükmüne dayanılarak cezai şart talep edilemez”

2.2. Sözleşmenin Feshi (İleriye Etkili Fesih / Ex Nunc)

Fesih, sürekli edimli sözleşmelerde (kira, hizmet, eser) sözleşmenin geleceğe etkili olarak sona erdirilmesidir.

Hukuki Sonuç: Sözleşme, kurulduğu tarihten fesih tarihine kadar geçerli bir hukuki işlem olarak varlığını korur. Bu süre zarfında doğmuş haklar ve borçlar geçerlidir. Fesih anından sonrası için borçlar sona erer.
Cezai Şarta Etkisi: Fesih tarihine kadar gerçekleşmiş ihlaller (örneğin temerrüt) nedeniyle doğmuş ve muaccel olmuş cezai şart alacakları varlığını korur. Çünkü bu alacaklar, sözleşmenin “canlı” olduğu dönemde doğmuştur ve fesih ile geriye dönük olarak silinmezler.

BÖLÜM III: DÖNME VE FESİH HALLERİNDE CEZAİ ŞART UYGULAMASI: YARGITAY İÇTİHATLARI ANALİZİ

Bu bölüm, raporun en kritik kısmını oluşturmaktadır. Teorik ayrımların mahkeme salonlarına ve Yargıtay kararlarına nasıl yansıdığı, somut olaylar ve içtihat numaraları üzerinden detaylandırılacaktır.

3.1. Dönme Halinde Cezai Şartın Akıbeti: “Hukuki Yokluk” Teorisi

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 2024/465 Karar sayılı (Esas No: 2023/3-751) ve 25.09.2024 tarihli kararı, bu konudaki tartışmalara son noktayı koyan emsal bir karardır.

3.1.1. Kararın Analizi

Söz konusu uyuşmazlıkta, taraflar arasındaki sözleşme geriye etkili olarak (dönme suretiyle) sona erdirilmiştir. Alacaklı taraf, sözleşmeye dayanarak cezai şart talep etmiştir.

Mahkemenin Tespiti: Sözleşmeden dönülmesi, sözleşmeyi baştan itibaren geçersiz kılar. Bu bir “bozucu yenilik doğuran hak”tır.
Yargıtay’ın Gerekçesi: “Alacaklı sözleşmeden dönmüşse tekrar sözleşmeye dayanarak cezai şart talebinde bulunamayacak, yalnızca daha önce ifa ettiği edimlerin iadesini ve menfi zararının tazmini sağlayabilecektir.”.
Sonuç: Dönme iradesi kullanıldıktan sonra, artık ifaya eklenen cezai şart (gecikme tazminatı) istenemez. Çünkü ifaya eklenen ceza, ifanın varlığına bağlıdır. İfa borcu ortadan kalkınca, ona ekli olan ceza da düşer.

3.1.2. Menfi Zarar vs. Cezai Şart Ayrımı

Dönme halinde alacaklının talep edebileceği tazminat “Menfi Zarar”dır. Menfi zarar, sözleşmenin kurulacağına veya geçerli kalacağına olan güvenin boşa çıkması nedeniyle uğranılan zarardır (noter masrafı, kaçırılan fırsatlar vb.). Cezai şart ise genellikle “Müspet Zarar”ı (ifanın gerçekleşmemesi nedeniyle uğranılan kâr kaybı vb.) karşılar veya ifayı zorlar. Dönme ile birlikte müspet zarar talep hakkı ortadan kalktığı için, onun götürü hali olan cezai şart da talep edilemez.

3.2. Fesih Halinde Cezai Şart: “Kazanılmış Hak” Teorisi

Sözleşmenin ileriye etkili feshedildiği durumlarda, fesih anına kadar işleyen cezai şartların durumu farklıdır.

3.2.1. Fesih Öncesi Dönem İçin Talep

Sözleşme yürürlükteyken borçlu temerrüde düşmüşse, örneğin teslim tarihi 01.01.2023 olup sözleşme 01.06.2023’te feshedilmişse, aradaki 5 aylık gecikme için kararlaştırılan ifaya ekli cezai şart (gecikme cezası) talep edilebilir mi?

Genel Kural: Evet, talep edilebilir. Çünkü o 5 aylık dönemde sözleşme geçerliydi ve ceza muaccel olmuştu. Yargıtay uygulamasında, fesih ileriye etkili sonuç doğurduğundan, geçmişe dönük hakları ortadan kaldırmaz.
Ancak: Alacaklının fesih beyanında bu hakkını saklı tutması veya en azından bu haktan feragat ettiğine dair bir izlenim yaratmaması gerekir.

3.2.2. İhtirazi Kayıt Zorunluluğu (Kritik Engel)

Sözleşme feshedilmeyip geç ifa kabul edilseydi, TBK m. 179/II gereği “ihtirazi kayıt” (çekince) koymak zorunlu olacaktı. Peki fesih halinde bu gerekli mi?

Yargıtay kararlarına göre, ifaya ekli cezanın istenebilmesi için alacaklının ifayı çekincesiz kabul etmemiş olması veya hakkından açıkça feragat etmemiş olması gerekir. Fesih durumunda ifa gerçekleşmediği için “teslimde ihtirazi kayıt” teknik olarak mümkün değildir. Ancak fesih ihbarında “gecikme cezalarımız saklı kalmak kaydıyla feshediyoruz” denilmesi ispat kolaylığı sağlar.

Yargıtay 15. Hukuk Dairesi’nin kararlarında; “İfaya ekli ceza koşulunun istenebilmesi için kural olarak gecikmiş ifanın çekincesiz olarak kabul edilmemesi gerekir” ilkesi, fesih öncesi dönemde teslim alınmış kısmi ifalar varsa bunlar için de geçerlidir.

3.3. Eser (İnşaat) Sözleşmelerinde Özel Rejim: %90 Tamamlanma Kriteri

Türk hukukunda en karmaşık cezai şart uyuşmazlıkları, “Arsa Payı Karşılığı İnşaat Sözleşmeleri”nde yaşanmaktadır. Yargıtay, bu sözleşmelerde “Dönme”nin yarattığı yıkıcı sonuçları engellemek için özel bir içtihat geliştirmiştir.

3.3.1. Geriye Etkili Fesih (Dönme) ve İleriye Etkili Fesih Ayrımı

Normalde inşaat bitmeden sözleşme bozulursa bu “dönme”dir. Ancak inşaatın büyük kısmı bitmişse, dönme kararı verilmesi yüklenici için “ekonomik yıkım” olur (zira tapuları geri vermek zorunda kalır, yaptığı bina arsa sahibine kalır).

Yargıtay Kriteri: İnşaatın tamamlanma oranı %90 ve üzerindeyse, sözleşmenin geriye etkili feshi (dönme) dürüstlük kuralına (TMK m. 2) aykırı kabul edilir. Mahkeme bu durumda feshi “İleriye Etkili Fesih” olarak yorumlar.

3.3.2. Cezai Şarta Yansıması

Bu ayrım cezai şartın kaderini belirler:

%90 Altında (%50, %70 vs.): Dönme hükümleri uygulanır. Yargıtay, “Dönme halinde ifaya ekli cezai şart istenemez” diyerek, sözleşmedeki gecikme cezası taleplerini reddeder. Arsa sahibi sadece menfi zararını isteyebilir.
%90 Üzerinde: İleriye etkili fesih uygulanır. Sözleşme geçmişte geçerli sayıldığı için, gecikilen dönem için kararlaştırılan ifaya ekli cezai şart (gecikme tazminatı) talep edilebilir.
- İstisna: Eğer sözleşmede “inşaat bitirilmezse ceza ödenmez” gibi aksi bir yorumu gerektiren ifade yoksa, ileriye etkili fesihte gecikme cezası işler. Ancak Yargıtay bazen, fesih ile birlikte ifadan vazgeçildiği için, fesih tarihinden sonrası için cezai şart değil, genel tazminat hükümlerinin uygulanması gerektiğini belirtmektedir.

BÖLÜM IV: TİCARİ HAYATTA CEZAİ ŞART: TACİRLERİN SORUMLULUĞU VE SINIRLARI

Cezai şart uygulamasında borçlunun sıfatı (Tacir veya Tüketici/Vatandaş), hakimin müdahale yetkisini ve cezai şartın geçerliliğini doğrudan etkiler.

4.1. Tacirler İçin Ceza İndirimi Yasağı (TTK m. 22)

TBK m. 182/son fıkrası, hakime “aşırı gördüğü cezai şartı kendiliğinden indirme” görevi verir. Bu, zayıfı koruyan sosyal bir hükümdür. Ancak borçlu Tacir ise, Türk Ticaret Kanunu (TTK) devreye girer.

TTK m. 22 (Eski TTK m. 24) uyarınca:

“Tacir sıfatını haiz borçlu, Türk Borçlar Kanunu’nun 121. maddesinin ikinci fıkrasıyla 182. maddesinin üçüncü fıkrasında yazılı hallerde, aşırı ücret veya ceza kararlaştırılmış olduğu iddiasıyla ücret veya sözleşme cezasının indirilmesini mahkemeden isteyemez.”.

Bu hüküm, tacirin “basiretli iş insanı gibi davranma” yükümlülüğünün (TTK m. 18/2) bir sonucudur. Tacir, imzaladığı sözleşmenin altına gireceği riski öngörmek zorundadır. Dolayısıyla, “ceza çok yüksek, ödeyemiyorum” savunması kural olarak dinlenmez.

4.2. İstisnanın İstisnası: “Ekonomik Mahv” (İktisadi Yıkım) Teorisi

Yargıtay, TTK m. 22’nin katılığını, adaletin tesisi amacıyla “Ekonomik Mahv” kriteriyle yumuşatmıştır. Tacir indirim isteyemez kuralı mutlak değildir; eğer ceza miktarı tacirin ticari hayatını tamamen bitirecek (iflasa sürükleyecek) boyuttaysa, bu durum ahlaka ve kamu düzenine aykırı sayılarak indirim veya iptal yoluna gidilebilir.

4.2.1. Yargıtay Kriterleri ve İspat

Ekonomik mahv iddiası soyut bir beyanla kabul edilmez. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun (HGK 2021/984) ve dairelerin aradığı somut kriterler şunlardır:

Özvarlık Oranı: Cezai şart miktarı, şirketin özvarlığına (aktifler eksi borçlar) oranla ne kadardır? Yargıtay, cezanın özvarlığı aşması veya çok büyük bir kısmını yutması durumunu “mahv” göstergesi sayar.
Bilanço İncelemesi: Mahkeme, bilirkişi marifetiyle tacirin ticari defterlerini, bilançolarını ve mali tablolarını inceletir. Şirketin likidite durumu, borç ödeme gücü ve cezanın bu dengeyi nasıl bozacağı analiz edilir.
Hakkaniyet: Alacaklının uğradığı zarar ile talep edilen ceza arasındaki orantısızlık. Alacaklı 1 birim zarar etmişken 100 birim ceza istiyorsa ve bu 100 birim borçluyu batıracaksa, hakim müdahale eder.

Yargıtay Kararı Örneği (HGK 2021/984): “Cezai şart tacirin ekonomik olarak mahvına sebep olacaksa cezai şartın tamamen veya kısmen iptaline karar verilmesi mümkündür.”. Bu kararda, yerel mahkemenin direnme kararı bozulmuş ve tacir lehine ekonomik durum araştırması yapılması gerektiği vurgulanmıştır.

4.3. Tacirler Arası Sözleşmelerde Dikkat Edilmesi Gerekenler

Bağımsız Ceza Koşulu: Tacirler, dönme durumunda dahi cezanın geçerli olmasını istiyorlarsa, bunu “Bağımsız Ceza Koşulu” (Asli Borç) olarak düzenlemelidir. Yargıtay 19. Hukuk Dairesi’nin kararına göre, borçlu borca aykırı davrandığında ceza muaccel olur ve artık fer’i değil, asli bir alacak niteliği kazanır.
Sorumsuzluk Anlaşmaları: Tacirler arasındaki ceza koşulu, bazen bir sorumsuzluk anlaşması gibi de işleyebilir. Ancak TBK m. 115 ve 116 gereği ağır kusur ve kast halinde sorumsuzluk anlaşmaları geçersizdir.

BÖLÜM V: USUL HUKUKU VE UYGULAMA SORUNLARI

Cezai şartın maddi hukuk boyutu kadar, tahsilat aşamasındaki usuli süreçleri de (faiz, ispat, zamanaşımı) büyük önem taşır.

5.1. Cezai Şarta Faiz Yürütülmesi Sorunu

Cezai şart alacağına ne zaman ve ne tür faiz yürütüleceği, sıklıkla hata yapılan bir konudur.

Temerrüt Faizi: Cezai şart maktu bir tutar (örneğin 100.000 TL) olarak belirlenmişse, bu tutarın ödenmesi gereken tarihte ödenmemesi üzerine temerrüt faizi işler.
Faize Faiz Yasağı (Mürekkep Faiz): Eğer sözleşmedeki cezai şart, “aylık %5 gecikme cezası” gibi oransal bir şekilde belirlenmişse, Yargıtay bunu “temerrüt faizi” niteliğinde görür. Hukukumuzda temerrüt faizine tekrar faiz yürütülemeyeceği (BK m. 121/3) için, hesaplanan bu ceza tutarına ayrıca dava tarihinden itibaren faiz istenemez.

Güncel Yargıtay Kararı (3. HD, 2024/1543):

“Sözleşmedeki cezai şart, gecikme zammı niteliğinde olup bu cezai şarta faiz işletilemez.”.

Bu karar, sözleşmede “gecikme zammı” veya “faiz” adıyla anılan cezai şartların hukuki niteliğini netleştirmiştir. Bu tür alacaklar için icra takibi yapılırken, asıl alacağa işleyen faiz olarak talep edilmeli, “cezai şart alacağı” kalemi altında ayrıca faizlendirilmemelidir.

5.2. İhtirazi Kayıt ve İspat Yükü

İfaya ekli cezai şartın (gecikme tazminatı) düşmemesi için gerekli olan “ihtirazi kayıt” (TBK m. 179/II), usul hukukunda bir ispat sorunudur.

Zamanlama: İhtirazi kayıt, ifanın kabulü anında veya öncesinde ileri sürülmelidir. Teslimden sonra gönderilen ihtarname geçersizdir.
Şekil: Kanunda özel bir şekil şartı yoktur, sözlü de olabilir ancak ispatı zordur (tanıkla ispat sınırı HMK m. 200). Tacirler arasında ise TTK m. 18/3 gereği temerrüt ihtarları noter, taahhütlü mektup veya KEP ile yapılmalıdır.
Karine: Teslim tutanağında “eksiksiz ve ayıpsız teslim alındı” ibaresi varsa ve cezai şarta dair şerh düşülmemişse, alacaklının bu haktan feragat ettiği varsayılır (Yargıtay 15. HD).

5.3. Görevli Mahkeme

Cezai şart davası, asıl sözleşmenin niteliğine göre görevli mahkemede açılır.

Ticari satım sözleşmeleri: Asliye Ticaret Mahkemesi.
Konut satış (Tüketici işlemi): Tüketici Mahkemesi.
Eser sözleşmesi (Tacir olmayan): Asliye Hukuk Mahkemesi.

BÖLÜM VI: KARŞILAŞTIRMALI TABLOLAR VE VERİ ANALİZİ

Aşağıdaki tablolar, raporun metin kısmında anlatılan karmaşık hukuki ayrımları özetlemek ve somutlaştırmak amacıyla hazırlanmıştır.

Tablo 1: Sözleşmenin Sona Erme Türüne Göre Cezai Şartın Akıbeti

Sözleşme Sona Erme Türü	Hukuki Etki (Zaman)	İfaya Ekli Ceza (Gecikme)	İfa Yerine Ceza (Wandelpön)	Hukuki Dayanak
Dönme (Geriye Etkili)	Ex Tunc (Geçmişe etkili)	DÜŞER(İstenemez)	İSTENEBİLİR(Varsa)	Yargıtay HGK 2024/465; TBK m. 179
Fesih (İleriye Etkili)	Ex Nunc(Geleceğe etkili)	İSTENEBİLİR(Şartlı*)	İSTENEBİLİR	Yargıtay 15. HD İçtihatları
İnşaat (%90+ Tamamlanma)	Ex Nunc (Yargıtay kabulü)	İSTENEBİLİR	İSTENEBİLİR	Yargıtay %90 Tamamlanma Kriteri
İnşaat (%90- Tamamlanma)	Ex Tunc (Dönme)	DÜŞER	İSTENEBİLİR	Yargıtay 23. HD ve 15. HD

*Şart: Fesih anına kadar muaccel olmuş olmalı ve feragat edilmemiş olmalı.

Tablo 2: Borçlu Sıfatına Göre Cezai Şart İndirimi

Borçlu Sıfatı	İndirim İsteme Hakkı	Hukuki Dayanak	Hakimin Takdir Yetkisi	İstisna
Tüketici / Adi Borçlu	VAR	TBK m. 182/son	Hakim Resen(Kendiliğinden) İndirir	Yok
Tacir	YOK (Kural Olarak)	TTK m. 22	İndirim Yapamaz	Ekonomik Mahv (İktisadi Yıkım)

SONUÇ VE STRATEJİK ÖNERİLER

Sözleşme feshi durumunda cezai şart uygulaması, “sözleşmeye bağlılık” ile “hakkaniyet” arasındaki hassas dengede şekillenmektedir. Yargıtay’ın son dönem kararları, özellikle dönme (geriye etkili fesih) kurumunun cezai şartı ortadan kaldırdığı yönündeki “klasik görüşü” teyit etmiş ve pekiştirmiştir.

Raporumuzdan çıkarılacak temel sonuçlar ve taraflara yönelik stratejik öneriler şunlardır:

Sözleşme Hazırlama Stratejisi:
- Alacaklılar, sözleşmenin feshi veya dönmesi ihtimaline karşı haklarını korumak istiyorlarsa, standart “gecikme cezası” maddeleriyle yetinmemelidir. Sözleşmeye, “Sözleşmenin her ne sebeple olursa olsun feshi veya dönülmesi halinde, borçlu ayrıca X tutarında bağımsız bir cezai şart ödeyecektir” şeklinde, asıl borçtan ve ifadan bağımsızlaştırılmış bir “Wandelpön” (Dönme Cezası) maddesi eklenmelidir.
- Bu maddenin, “İfaya ekli ceza”dan ayrı bir madde olarak düzenlenmesi, mahkemenin yorum yoluyla bunu gecikme cezası saymasını engeller.
Fesih Süreci Yönetimi:
- Sözleşmeyi sona erdiren taraf, kullandığı hakkın “Dönme” mi yoksa “Fesih” mi olduğunu ihtarname aşamasında netleştirmelidir.
- Eğer amaç birikmiş gecikme cezalarını tahsil etmekse, “Dönme” beyanından kaçınılmalı; mümkünse sözleşme ayakta tutularak ifa + ceza talep edilmeli veya “İleriye Etkili Fesih” iradesi (özellikle sürekli edimli işlerde) açıkça ortaya konulmalıdır. Dönme beyanı kullanıldığı anda, geçmiş cezai şartların “kendi ayağına sıkıldığı” unutulmamalıdır.
Tacirler İçin Risk Yönetimi:
- Tacirlerin cezai şart altına girerken “nasıl olsa mahkeme indirir” düşüncesiyle hareket etmesi büyük bir ticari risktir. TTK m. 22’nin katı uygulaması ve “ekonomik mahv” ispatının zorluğu (şirketin batma noktasına geldiğini ispat etmek, ticari itibar açısından da risklidir), tacirleri sözleşme aşamasında pazarlık yapmaya zorlamalıdır.
İnşaat Sektörü Özelinde:
- Arsa sahipleri, yüklenici ile yaptıkları sözleşmelerde “tamamlanma oranına bakılmaksızın dönme halinde cezai şart ödenir” hükmünü koymalıdır. Aksi takdirde, inşaat %50 seviyesinde kalsa ve sözleşmeden dönülse bile, Yargıtay içtihatları gereği gecikme cezalarını alamayacaklardır.

En Son Eklenen Yazılarımız

« Önceki Yazı

Sonraki Yazı »