Yapay Zeka Çağında Eserlerin Asıl Sahibi Kim?

Yapay Zeka Çağında Eserlerin Asıl Sahibi Kim? Üretken yapay zekâ (YZ) sistemlerinin, özellikle ChatGPT, Midjourney ve DALL-E2 gibi platformların yükselişi, yaratıcı endüstrilerde bir paradigma kaymasına neden olmuştur. Bu teknolojiler, insan benzeri bir yetkinlikle metin, görsel, müzik ve hatta yazılım kodu üretebilme kapasiteleriyle, telif hakkı hukukunun temellerini sarsmaktadır. Yüzyıllardır insan zihninin ürünü olan eserleri korumak üzere tasarlanmış bu hukuki yapı, artık otonom veya yarı otonom makineler tarafından üretilen içeriklerle karşı karşıyadır. 18. ve 19. yüzyılın felsefi ve hukuki temelleri üzerine inşa edilmiş bir sistem, 21. yüzyılın teknolojik gerçekliğiyle doğrudan bir çatışma halindedir. Bu durum, telif hakkı korumasının varlığı ve kapsamı hakkındaki tartışmaları, yalnızca içeriğin niteliğine değil, aynı zamanda üretim sürecindeki insan katkısının düzeyine de bağlı olarak yeniden şekillendirmektedir.

Bu raporun temel amacı, modern hukukun en karmaşık sorularından birine yanıt aramaktır: Yapay zekâ tarafından hazırlanan içeriğin telif hakkı kime aittir? Bu soruyu yanıtlamak için, öncelikle telif hakkı hukukunun “eser sahibi” ve “orijinallik” gibi temel kavramlarının YZ karşısındaki durumunu analiz edeceğiz. Ardından, bu alandaki hukuki ve politik tartışmalara öncülük eden Amerika Birleşik Devletleri, Avrupa Birliği, Birleşik Krallık ve Çin’deki mevcut yasal çerçeveleri, emsal kararları ve düzenleyici yaklaşımları karşılaştırmalı olarak inceleyeceğiz. Son olarak, Türk hukukundaki mevcut durumu değerlendirecek, potansiyel sahiplik modellerini tartışacak ve bu teknolojik devrimin ekonomik, etik ve hukuki geleceği üzerine stratejik bir değerlendirme sunacağız. Bu analiz, hukukçulardan teknoloji liderlerine, politika yapıcılardan sanatçılara kadar geniş bir paydaş kitlesi için bir yol haritası sunmayı hedeflemektedir.

Bölüm 1: Telif Hakkının Temel Taşları: “Eser Sahibi” ve “Orijinallik” Kavramlarının Yeniden Değerlendirilmesi

1.1 Geleneksel Telif Hakkı Korumasının Şartları

Telif hakkı hukukunun koruma mekanizması, tarihsel olarak insan yaratıcılığını merkeze alan belirli temel ilkeler üzerine kurulmuştur. Yapay zekânın bu alana dahil olması, bu ilkelerin geçerliliğini ve uygulanabilirliğini sorgulamamıza neden olmaktadır.

Eser Sahibi (Author): Telif hakkı hukukunun neredeyse evrensel olarak kabul gören temel taşı, “eser sahibi” kavramının bir insan, yani bir gerçek kişi ile özdeşleştirilmesidir. Bu ilke, hukuki mücadelenin merkezinde yer almaktadır. Örneğin, Türk hukukunda 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK), eser sahibini açıkça “eseri meydana getiren kişi” olarak tanımlar ve bu ifadenin bir insanı işaret ettiği genel kabul görür. Benzer şekilde, Amerikan Anayasası’nın “Yazarlar” (Authors) ve “Yazılar” (Wrights) referansından türetilen ABD telif hakkı yasası, mahkemeler tarafından istikrarlı bir şekilde insan olmayan yaratıcıları kapsam dışı bırakacak şekilde yorumlanmıştır. Bu insan merkezli yaklaşım, hukuki kişiliği olmayan bir makinenin eser sahibi olamayacağı sonucunu doğurur.

Orijinallik (Originality) ve Hususiyet: Bir eserin telif hakkı korumasından yararlanabilmesi için “orijinal” olması gerekir. Orijinallik, eserin daha önce hiç var olmaması (yenilik) anlamına gelmez; bunun yerine, eserin eser sahibinden kaynaklanması ve asgari düzeyde bir yaratıcılık içermesi demektir. Türk hukukunda bu kavram, FSEK’te “sahibinin hususiyetini taşıma” şartı olarak karşımıza çıkar. Bu, eserin, sahibinin kişisel, entelektüel ve yaratıcı damgasını taşıması gerektiği anlamına gelir. Kişilik, bilinç veya sübjektif deneyimden yoksun bir makinenin ürettiği içeriğe bu şartı uygulamak oldukça zordur, çünkü makine bir “hususiyet” sergileyemez.

Fikri Çaba (Intellectual Effort): Telif hakkı, soyut bir fikri değil, o fikrin somut bir ifade biçimini korur. Bu ifadenin, eser sahibinin kendi fikri çabasının bir ürünü olması esastır. Hukuk sistemleri, sadece emek veya çaba harcanmış olmasını koruma için yeterli görmez; “alın teri” (sweat of the brow) doktrini genel olarak reddedilmiştir. Bu durum, bir YZ modeline komut (prompt) yazmak için harcanan zaman ve çabanın, eğer bu çaba nihai çıktıda yaratıcı bir ifadeye dönüşmüyorsa, telif hakkı koruması için tek başına yeterli olmayabileceği anlamına gelir.

1.2 Yaratıcı Süreçte Yapay Zekânın Rolü ve “Yaratıcı Kontrol” Kavramı

Yapay zekânın yaratım sürecindeki rolü, basit bir araç olmaktan otonom bir yaratıcı olmaya kadar geniş bir yelpazede yer alır. Telif hakkı korumasının varlığını ve kapsamını belirleyen kritik faktör, bu yelpazenin neresinde durulduğu ve insanın ne derecede “yaratıcı kontrol” sahibi olduğudur.

YZ bir Araç Olarak (AI as a Tool): Yapay zekâ, bir fotoğrafçının kamerası veya bir grafik tasarımcının Photoshop programı gibi, bir insanın yaratıcı vizyonunu gerçekleştirmesine yardımcı olan sofistike bir araç olarak işlev gördüğünde, ortaya çıkan eserdeki insan katkısı genellikle korunabilir niteliktedir. Örneğin, bir fotoğrafçı, çektiği bir fotoğraftaki istenmeyen bir nesneyi YZ kullanarak kaldırdığında, bu durum fotoğrafın insan tarafından yaratılmış olma niteliğini ortadan kaldırmaz. Bu senaryoda, nihai ifade üzerindeki nihai yaratıcı kontrol insandadır.

YZ bir Ortak Olarak (AI as a Collaborator): Hukuki belirsizliğin en yoğun olduğu alan burasıdır. Bir insan, YZ modeline belirli komutlar verir ve YZ bu komutlara dayanarak bir içerik üretir. Bu noktada kilit soru şudur: Eserin “ifade unsurlarından” (expressive elements) kim sorumludur? ABD Telif Hakkı Ofisi (USCO) gibi düzenleyici kurumlar, eğer YZ “çıktısının ifade unsurlarını belirliyorsa”, bu materyalin insan eseri olarak kabul edilemeyeceğini savunmaktadır.

YZ Otonom bir Yaratıcı Olarak (AI as an Autonomous Creator): Bir yapay zekâ sisteminin, asgari düzeyde veya hiç insan müdahalesi olmadan bir eser ürettiği senaryolarda (örneğin, Thaler davasındaki gibi), mevcut ABD ve AB hukuku uyarınca ortaya çıkan ürünün telif hakkıyla korunması mümkün değildir. Bunun temel nedeni, eserin bir insan eser sahibi içermemesidir.

Yaratıcı Kontrol (Creative Control): Bu tartışmaların merkezinde, “yaratıcı kontrol” kavramı yeni bir hukuki test olarak ortaya çıkmaktadır. Odak noktası, komutla ifade edilen soyut fikirdeğil, çıktıda somutlaşan ifade üzerindeki kontroldür. USCO, komut yazan bir kullanıcıyı, bir sanatçıya genel talimatlar veren bir müşteriye benzetir; bu durumda müşteri, eserin sahibi sayılmaz. Dolayısıyla, bir insanın YZ çıktısının seçimi, düzenlenmesi ve değiştirilmesi üzerindeki kontrol derecesi, telif hakkı sahipliğini belirleyen ana faktör haline gelmiştir.

Bu noktada, hukuki söylemin incelikli bir şekilde değiştiği görülmektedir. “İnsan eser sahipliği” yasal bir zorunluluk olarak kalmaya devam ederken, pratikte uygulanan test, insanın yaratıcı kontrol derecesini sorgulayan bir analize dönüşmektedir. Geleneksel telif hakkı kanunları, insan yazar var mı yok mu şeklinde ikili bir mantık üzerine kuruluydu. Üretken YZ ise, basit bir araç olarak kullanılmaktan tek bir komut vermeye kadar uzanan bir insan katılımı yelpazesi yaratmıştır. “İnsan eser sahibi” testi bu karmaşıklığı çözmede yetersiz kalmaktadır. USCO gibi düzenleyiciler, bu soruna yazarın kimliğine odaklanmak yerine, yerine getirdiği işleve odaklanarak yanıt vermiştir: “İnsan, eserin ifadesi üzerinde ne ölçüde yaratıcı kontrole sahipti?”. Bu yaklaşım, katı bir statü sorgulamasından (“Yaratıcı bir insan mı?”) daha esnek, sürece dayalı bir sorgulamaya (“Yaratıcı süreci bir insan mı kontrol etti?”) geçişi temsil etmektedir. Bu dönüşüm, Zarya of the Dawn gibi davalarda neden kısmi telif hakkı verildiğini açıklamaktadır: İnsan, metni ve sayfa düzenini kontrol etmiş, ancak görsellerin piksel piksel oluşturulmasını kontrol etmemiştir.

Bölüm 2: Amerika Birleşik Devletleri Yaklaşımı: “İnsan Yaratıcılığı” Kalesi

Amerika Birleşik Devletleri, yapay zekâ ve telif hakkı konusundaki tartışmalarda en net ve katı duruşu sergileyen ülke konumundadır. ABD Telif Hakkı Ofisi’nin (USCO) rehberliği ve mahkeme kararları, “insan yaratıcılığı” ilkesini telif hakkı korumasının vazgeçilmez bir ön koşulu olarak belirlemiştir.

2.1 ABD Telif Hakkı Ofisi’nin (USCO) Doktrini

USCO, Mart 2023’te başlattığı YZ girişimiyle birlikte, bu alandaki politikasını net bir şekilde ortaya koymuştur.

“İnsan Eser Sahipliği” Temel İlkesi: USCO’nun resmi kılavuzları, telif hakkı korumasının yalnızca insan yaratımı eserlerle sınırlı olduğunu kesin bir dille ifade etmektedir. Bu ilke, sonraki tüm karar ve raporlarının temelini oluşturmaktadır. Bir eserin geleneksel yazarlık unsurları bir makine tarafından üretilmişse, o eser insan eseri sahipliğinden yoksundur ve tescil edilemez.

Açıklama Yükümlülüğü (Disclosure Requirement): Telif hakkı tescili için başvuranlar, eserlerinin de minimis (önemsiz) miktardan fazla YZ tarafından üretilmiş içerik barındırması durumunda bu durumu bildirmek ve bu kısımları koruma talebinin dışında tuttuklarını beyan etmek zorundadır. Bu kurala uyulmaması, tescilin iptaline yol açabilir. Nitekim Zarya of the Dawndavasında, başlangıçta verilen tescil, YZ kullanımının sonradan fark edilmesi üzerine yeniden değerlendirilmiş ve sınırlandırılmıştır.

İnsan Katkılarının Korunması: USCO, YZ tarafından üretilmiş materyal içeren daha büyük bir eserdeki insan tarafından yaratılmış bileşenlerin telif hakkıyla korunabileceğini açıkça belirtmektedir. Bu koruma, YZ çıktılarının yaratıcı bir şekilde seçilmesi, koordine edilmesi veya düzenlenmesi ya da bu çıktılar üzerinde yapılan önemli yaratıcı değişiklikleri kapsar.

2.2 Emsal Kararların Derinlemesine Analizi

ABD’deki hukuki çerçeve, bir dizi kilit dava ile şekillenmiştir.

Thaler v. Perlmutter (Otonom Makine): Bilgisayar bilimcisi Dr. Stephen Thaler, “Yaratıcılık Makinesi” adını verdiği YZ sisteminin “otonom olarak” ürettiği bir görseli tescil ettirme girişiminde bulundu. Başvurusu USCO tarafından reddedildi ve bu karar federal mahkemeler tarafından da onandı. Mahkemeler, “insan eser sahipliğinin telif hakkının temel bir gerekliliği” olduğunu teyit etti. Bu dava, ABD’de tamamen otonom YZ ürünlerinin telif hakkı koruması alamayacağını kesin olarak ortaya koymuştur.

Zarya of the Dawn (Hibrit Eser): Kristina Kashtanova’nın Midjourney ile ürettiği görselleri içeren grafik romanı, USCO’dan sınırlı bir telif hakkı koruması aldı. USCO, insan tarafından yazılan metin ile metin ve görsellerin yaratıcı düzenlemesini koruma altına alırken, YZ tarafından üretilen görsellerin kendisini telif hakkı korumasının dışında bıraktı. Bu karar, bir eserin “parçalara ayrılarak” yalnızca insan tarafından yaratılan kısımlarının korunabileceği ilkesini yerleştirmiştir.

Théâtre D’opéra Spatial ve SURYAST (Komut Yazmanın Sınırları): Bu iki karar, USCO’nun duruşunu daha da netleştirdi. Théâtre D’opéra Spatial davasında, YZ tarafından üretilen bir görüntü üzerinde yapılan insan müdahalelerinin çok küçük ve önemsiz olduğu gerekçesiyle tescil reddedildi. SURYAST davasında ise başvuru sahibi, kendi çektiği bir fotoğrafı Van Gogh’un Yıldızlı Gece tablosunun stiliyle birleştirmek için bir YZ aracı kullanmıştı. USCO, iki görüntüyü nasıl birleştireceğine YZ’nin karar verdiğini, dolayısıyla yeterli insan yaratıcı kontrolünün bulunmadığını belirterek telif hakkı talebini reddetti.

2.3 Eğitim Verisi ve “Adil Kullanım” (Fair Use) Doktrini

Telif hakkı tartışmasının diğer yüzü, YZ modellerinin telifli materyallerle eğitilmesinin yasallığıdır.

Temel Çatışma: YZ şirketleri, eğitim amacıyla internetten topladıkları milyarlarca telifli veriyi kopyalamanın, Authors Guild v. Google (Google Books) davasında olduğu gibi “dönüştürücü” bir kullanım olduğunu ve “adil kullanım” (fair use) doktrini kapsamında yasal olduğunu savunmaktadır.

Hak Sahiplerinin Davaları: Yazarlar, sanatçılar ve yayıncılar ise bu durumun kitlesel bir telif hakkı ihlali olduğunu iddia ederek onlarca dava açmıştır. Hak sahipleri, bu kullanımın ticari olduğunu, eserlerin tamamını kullandığını ve orijinal eserlerle rekabet eden ürünler yaratarak piyasaya doğrudan zarar verdiğini ileri sürmektedir.

Thomson Reuters v. ROSS Intelligence: Şubat 2025’te karara bağlanan bu dava, hak sahipleri için önemli bir kazanım oldu. Bir federal mahkeme, telifli hukuki özetler üzerinde modelini eğiten bir YZ şirketinin “adil kullanım” savunmasını reddetti. Mahkeme, kullanımın ticari olduğunu ve orijinal ürünle doğrudan rekabet ettiğini tespit etti. Bu davadaki YZ üretken olmasa da, karar, mahkemelerin ticari bağlamdaki adil kullanım iddialarına şüpheyle yaklaşabileceğinin bir işareti olarak görülmektedir.

ABD telif hakkı hukuku, önemli bir yasal paradoks yaratmaktadır. Bir yandan, insan eser sahipliği olmadığı gerekçesiyle YZ çıktılarına telif hakkı koruması vermeyi reddederken, diğer yandan YZ eğitimi için telifli verilerin girdi olarak kullanılmasını potansiyel olarak kısıtlayabilecek veya yasa dışı kılabilecek yoğun hukuki zorluklarla karşı karşıyadır. USCO ve mahkemeler, çıktılar konusunda net bir çizgi çizmiştir: İnsan yazar yoksa telif hakkı da yoktur. Bu durum, tamamen YZ tarafından üretilen içeriği kamu malı haline getirmektedir. Aynı zamanda, YZ modellerinin işleyebilmesi için gereken devasa veri setlerinin büyük bir kısmı telifli materyallerden oluşmaktadır. Hak sahipleri, bu veri toplama işleminin telif hakkı ihlali olduğunu savunarak dava açmakta ve YZ endüstrisinin temel kalkanı olan “adil kullanım” savunmasını hedef almaktadır. Eğer mahkemeler eğitim verileri için adil kullanım aleyhine karar verirse, YZ şirketleri ya devasa tazminatlarla ya da pahalı lisans anlaşmalarıyla yüzleşmek zorunda kalacaktır. Bu durum, YZ endüstrisini bir kıskaç içine almaktadır: YZ’nin ürünleri korumasız ve herkesin kullanımına açık olabilirken, bu ürünleri yaratma süreci yasal ve finansal olarak imkansız hale gelebilir. Bu paradoks, çıktılar için koruma eksikliğinden değil, girdilerle ilişkili yasal risk nedeniyle inovasyonu boğma potansiyeli taşıyan aşırı bir belirsizlik yaratmaktadır.

Bölüm 3: Avrupa Birliği’nin Düzenleyici Çerçevesi: AI Act ve Telif Hakkı Üzerindeki Dolaylı Etkileri

Avrupa Birliği, yapay zekâ konusuna doğrudan telif hakkı yasalarını yeniden yazarak değil, kapsamlı bir düzenleyici çerçeve oluşturarak yaklaşmaktadır. Mart 2024’te onaylanan ve alanında bir ilk olan Yapay Zekâ Yasası (AI Act), telif hakkı sorunlarını dolaylı yoldan ama güçlü bir şekilde etkileyecek hükümler içermektedir.

3.1 AB Yapay Zekâ Yasası (AI Act): Risk ve Şeffaflık Odaklı Yaklaşım

AI Act, telif hakkı reformu yapmaktan ziyade, YZ sistemlerinin geliştirilmesi ve kullanılması için güvenli, şeffaf ve etik bir ortam yaratmayı amaçlamaktadır.

Risk Temelli Çerçeve: Yasa, YZ sistemlerini risk seviyelerine göre (kabul edilemez, yüksek, genel amaçlı, asgari) sınıflandırır ve yüksek riskli sistemler için daha katı kurallar getirir. Bu yaklaşım, düzenlemenin orantılı olmasını ve inovasyonu engellememesini hedefler.

Şeffaflık Yükümlülükleri (Transparency Obligations): Telif hakkı sahipleri için en kritik hükümler şeffaflıkla ilgilidir. ChatGPT gibi genel amaçlı YZ modellerinin sağlayıcıları şu yükümlülüklere tabidir:

1. Ürettikleri içeriğin YZ tarafından oluşturulduğunu açıkça belirtmek.
2. Modellerini eğitmek için kullandıkları telifli verilerin “yeterince ayrıntılı özetlerini” kamuya açık bir şekilde yayınlamak.

3.2 Metin ve Veri Madenciliği (TDM) ve Hak Sahiplerinin Kontrolü

AI Act’in getirdiği yükümlülükler, AB’nin daha önceki telif hakkı düzenlemeleriyle birlikte değerlendirilmelidir.

DSM Direktifi (2019/790): Dijital Tek Pazar Telif Hakkı Direktifi, bilimsel araştırma ve belirli koşullar altında ticari amaçlar için metin ve veri madenciliğine (TDM) izin veren bir istisna getirmiştir. TDM, YZ modellerinin eğitim sürecinin temelini oluşturur.

“Çekince Koyma” (Opt-Out) Mekanizması: Direktifin en önemli unsurlarından biri, hak sahiplerine, eserlerinin özellikle ticari amaçlı TDM için kullanılmasını engelleme hakkı tanımasıdır. Hak sahipleri, makine tarafından okunabilir formatlarda bir “çekince” (reservation of rights) beyan ederek bu istisnadan “çıkış yapabilirler” (opt-out). AI Act, YZ sağlayıcılarının bu çekincelere saygı göstermesini zorunlu kılarak bu mekanizmayı güçlendirmektedir.

Sınır Aşan Etki (Extraterritorial Effect): AI Act, sağlayıcısının nerede olduğuna bakılmaksızın, AB pazarında hizmet sunan tüm YZ sistemleri için geçerlidir. Bu durum, ABD merkezli veya diğer AB dışı YZ şirketlerinin, AB’de faaliyet göstermek istiyorlarsa bu şeffaflık ve “opt-out” kurallarına uymak zorunda kalacakları anlamına gelir. Bu, AB’nin düzenleyici standartlarını fiilen küresel bir norma dönüştürme potansiyeli taşır.

AB, “eser sahibi kimdir?” sorusuna doğrudan bir yanıt vermekten kaçınmaktadır. Bunun yerine, AI Act aracılığıyla sahip olduğu düzenleyici gücü kullanarak teknoloji şirketleri ile hak sahipleri arasındaki güç dengesini değiştirmeyi hedeflemektedir. YZ modellerinin “kara kutu” olduğu ve hak sahiplerinin kendi eserlerinin eğitimde kullanıldığını ispatlamasının zor olduğu bir ortamda, AB’nin getirdiği şeffaflık zorunluluğu bu bilgi asimetrisini ortadan kaldırmaktadır. AI Act, YZ şirketlerini bu kara kutuyu açmaya ve eğitim verileri hakkında özetler yayınlamaya mecbur bırakır. Bu bilgiyle donanmış bir yayıncı veya sanatçı, mevcut telif hakkı yasaları uyarınca ihlal davası açma veya bir lisans talep etme konusunda daha güçlü bir konuma gelir. Bu yaklaşım, YZ eser sahipliği üzerine felsefi bir tartışmaya saplanmak yerine, hak sahiplerini güçlendiren ve lisanslama pazarlarının gelişimini teşvik eden pragmatik bir stratejidir. Bu, temel bir hukuki reformdan ziyade, piyasayı şekillendiren bir düzenlemedir.

Bölüm 4: Birleşik Krallık’ın Arayışı: Gelenek ve Gelecek Arasında Bir Yol

Birleşik Krallık, yapay zekâ ve telif hakkı konusunda karmaşık bir arayış içindedir. Bir yandan küresel bir YZ merkezi olma hedefiyle inovasyon dostu bir ortam yaratmaya çalışırken, diğer yandan güçlü yaratıcı endüstrilerini koruma baskısı altındadır. Bu durum, yasal çerçevede belirgin bir belirsizliğe ve politika oluşturmada gecikmelere yol açmıştır.

4.1 “Bilgisayar Tarafından Üretilen Eserler” Hükmü

Birleşik Krallık’ın 1988 tarihli Telif Hakkı, Tasarımlar ve Patentler Yasası (CDPA), “bilgisayar tarafından üretilen bir eserin” eser sahibinin, “eserin yaratılması için gerekli düzenlemeleri yapan kişi” olduğunu belirten dünyada benzeri az görülen bir hüküm içermektedir. Bu hüküm, zamanında ileri görüşlü olarak kabul edilse de, modern üretken YZ sistemlerinin karmaşıklığı karşısında yetersiz kalmaktadır. Hükümet, bu hükmün güncelliğini yitirdiğini kabul ederek kaldırılmasını değerlendirmektedir.

4.2 Mevcut Yasal Belirsizlik ve Ertelenen Yasa

Birleşik Krallık hükümeti, yasal netliğe duyulan ihtiyacı kabul etmesine rağmen, kapsamlı bir YZ yasa tasarısını en az 2026 yılına ertelemiştir. Bu erteleme, hem teknoloji sektörü hem de yaratıcı endüstriler için önemli bir belirsizlik ortamı yaratmıştır. Şirketler ve sanatçılar, YZ eğitimi ve çıktılarının yasal statüsü konusunda net bir rehberlik olmadan faaliyet göstermek zorunda kalmaktadır, bu da yatırımları ve inovasyonu olumsuz etkileme riski taşımaktadır.

4.3 Yeni Düzenleme Arayışları

Hükümet, bu belirsizliği gidermek amacıyla bir dizi istişare süreci başlatmıştır. Önerilen yeni çerçeve, büyük ölçüde AB’nin yaklaşımını yansıtmaktadır. Bu çerçevede, hak sahipleri için net bir “opt-out” mekanizması içeren yeni bir TDM istisnası getirilmesi tartışılmaktadır. Ayrıca, YZ çıktılarının etiketlenmesi ve yazarların eserlerinin eğitim verilerinde kullanılması karşılığında tazmin edilmesini sağlayacak kolektif bir lisanslama sisteminin kurulması gibi konular da gündemdedir. Bu öneriler, sanatçıların teknoloji şirketleriyle bireysel olarak pazarlık yapma imkanı bulamadığı durumlarda bile adil bir gelir elde etmelerini sağlamayı amaçlamaktadır.

Birleşik Krallık, Brexit sonrası dönemde zorlu bir ikilemle karşı karşıyadır. Bir yandan, yatırımları çekmek için hafif dokunuşlu bir düzenleyici ortamla küresel bir YZ gücü olarak kendini konumlandırmak istemektedir. Diğer yandan, güçlü yaratıcı endüstrilerini koruma ihtiyacını kabul etmekte ve eğitim verileri sorununu çözmek için kendisini AB’nin düzenleyici modeline (opt-out ile TDM istisnası) doğru çekilirken bulmaktadır. Bu durum, politika kararsızlığına yol açmıştır. Brexit sonrası, Birleşik Krallık AB hukukundan ayrılma özgürlüğüne sahiptir ve başlangıçtaki hedef, YZ için daha inovasyon yanlısı, daha az düzenlenmiş bir ortam yaratmaktı. Ancak, telif hakkı eğitim verileri meselesi büyük bir engel teşkil etmektedir; yaratıcı endüstriler, kontrolsüz veri kazımaya karşı güçlü bir lobi faaliyeti yürütmektedir. Hükümetin önerdiği çözüm olan opt-out mekanizmalı bir TDM istisnası, AB’nin DSM Direktifi modeliyle neredeyse aynıdır. Bu durum, düzenleyici bir çekim kuvvetinin varlığını ortaya koymaktadır. Ayrışma arzusuna rağmen, AB’nin çözümü, teknoloji ve yaratıcı sektörlerin çıkarlarını dengeleyen uygulanabilir bir uzlaşma olarak görülmektedir. Mevzuatın ertelenmesi, bu gerilimi çözmenin zorluğunu yansıtmaktadır: benzersiz bir İngiltere yaklaşımı arzusu ile yerleşik AB modelinin pratik çekiciliği arasındaki çatışma.

Bölüm 5: Çin’in Pragmatik Adımı: Kullanıcı Odaklı Telif Hakkı Koruması

Batı’daki hukuki ve felsefi tartışmalar devam ederken, Çin, yapay zekâ tarafından üretilen içeriklerin telif hakkı statüsü konusunda pragmatik ve dikkat çekici derecede farklı bir yol izlemiştir. Pekin İnternet Mahkemesi’nin aldığı kararlar, küresel ölçekte bir emsal teşkil etme potansiyeli taşımaktadır.

5.1 Pekin İnternet Mahkemesi’nin Emsal Kararları

Kasım 2023’te verilen ve Li v. Liu olarak bilinen dönüm noktası niteliğindeki bir kararda, Pekin İnternet Mahkemesi, YZ tarafından üretilen bir görsele telif hakkı koruması tanımış ve eserin sahibinin, komutları yazan kullanıcı olduğuna hükmetmiştir. Bu karar, YZ çıktılarının telif hakkı korumasından mahrum bırakıldığı ABD ve AB’deki yaklaşımla tam bir tezat oluşturmaktadır.

5.2 “Entelektüel Katkı” ve “Kişiselleştirilmiş İfade” Kriterleri

Mahkemenin kararı, Batı’daki “insan eser sahipliği” doktrininden ayrılarak, kullanıcının yaratıcı sürecine odaklanmaktadır. Mahkeme, kullanıcının YZ modelini seçme, detaylı komutlar (prompt) oluşturma, parametreleri ayarlama ve ortaya çıkan sonuçları iyileştirme sürecinin, Çin Telif Hakkı Yasası’nın gerektirdiği “entelektüel başarıyı” karşıladığına karar vermiştir. Bu sürecin, kullanıcının “kişiselleştirilmiş ifadesini” ve “estetik tercihini” yansıttığı kabul edilmiştir. Mahkemeye göre, kullanıcı sadece bir fikir beyan etmemiş, aynı zamanda eserin nihai görünümünü şekillendiren bir dizi yaratıcı seçim yapmıştır.

5.3 ABD Yaklaşımından Farklılaşma

Pekin İnternet Mahkemesi, YZ modelinin kendisinin bir eser sahibi olamayacağı konusunda Batı ile hemfikirdir. Ancak temel ayrım, komutların (prompts) nasıl değerlendirildiğinde ortaya çıkmaktadır. USCO, komutları korunamaz fikirler olarak görürken, Çin mahkemesi bunları, nihai ve korunabilir ifadeyi doğrudan şekillendiren yaratıcı girdiler olarak kabul etmiştir. Bu yaklaşım, odağı makinenin otonomisinden, makineyi yönlendiren insanın yaratıcı emeğine kaydırmaktadır. Eylül 2025’te onanan daha yeni bir karar, bu yaklaşımı pekiştirmiş ve telif hakkı iddiasında bulunan kullanıcının, yaratıcı düşüncesini, girdi komutlarının içeriğini ve üretilen içeriği seçme/değiştirme sürecini kanıtlarla açıklama yükümlülüğü olduğunu belirtmiştir.

Çin’in yaklaşımı, sadece farklı bir hukuki yorum değil, aynı zamanda stratejik bir ekonomik politikadır. Mahkeme, kullanıcıya telif hakkı tanıyarak, “prompt mühendisliği” ve YZ destekli içerik üretimi gibi yeni ve gelişmekte olan alanları teşvik etmekte ve meşrulaştırmaktadır. Bu, üretken YZ uygulamaları için yerel bir ekosistemi beslemekte ve Çin’i bu teknolojinin ticari olarak sömürülmesinde lider konuma getirmeyi hedeflemektedir. Batı’nın yaklaşımı, YZ çıktılarını büyük ölçüde kamu malı olarak bırakarak, yüksek kaliteli YZ destekli eserlerin yaratılmasına yönelik ticari yatırımı caydırmaktadır; zira bir eserin kopyalanması serbestse, mükemmel komutu oluşturmak için neden zaman harcansın?. Çin’in modeli ise tam tersini yapmaktadır: “YZ aracını kullanarak orijinal bir şey yaratma beceriniz değerlidir ve yasal olarak korunacaktır” demektedir. Bu, yetenekli YZ kullanıcısını yeni bir “eser sahibi” sınıfı olarak tanımlar ve profesyonel prompt mühendisliğinin gelişimini, YZ tarafından üretilen ancak kullanıcıya ait olan içerikler için pazar yerlerinin oluşumunu teşvik eder. Bu hukuki çerçeve, Batı’da eksik olan mülkiyet ve para kazanma için net bir yol sunarak Çinli yaratıcı teknoloji şirketlerine rekabet avantajı sağlayabilir. Bu, telif hakkı hukuku aracılığıyla uygulanan bir tür endüstriyel politikadır.

Bölüm 6: Türk Hukukunda Mevcut Durum ve Gelecek Perspektifleri: FSEK’in Sessizliği

Türkiye’de yapay zekâ tarafından üretilen içeriklerin telif hakkı statüsü, yasal bir boşluk alanında yer almaktadır. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK), bu yeni teknolojik gerçekliğe özgü hükümler içermemektedir. Bu nedenle, mevcut durum ve gelecekteki olası gelişmeler, büyük ölçüde mevcut yasanın yorumlanmasına ve uluslararası eğilimlerin etkisine bağlıdır.

6.1 FSEK’in Mevcut Tanımları

FSEK’in mevcut tanımları, YZ tarafından otonom olarak üretilen içeriklerin telif hakkı koruması dışında kalacağına işaret etmektedir.

“Eser Sahibi”: FSEK, madde 1/B-b’de eser sahibini “eseri meydana getiren kişi” olarak tanımlar. Türk hukuk doktrininde “kişi” ifadesinin, hukuki bir varlık olan makineleri değil, bir gerçek kişiyi (insanı) ifade ettiği yönünde güçlü bir görüş birliği bulunmaktadır. Tüzel kişiler dahi, yaratıcı bir fikri çalışma içinde olamayacakları için eser sahibi olamazlar; yalnızca eserin mali haklarına sahip olabilirler. Bu yorum, yapay zekânın eser sahibi olarak kabul edilmesinin önündeki en büyük engeldir.

“Eser” ve “Hususiyet”: FSEK madde 1/B-a’ya göre bir fikri ürünün “eser” sayılabilmesi için “sahibinin hususiyetini taşıması” gerekir. “Hususiyet”, eserin yaratıcısının kişiliğinden, entelektüel ve estetik tercihlerinden izler taşıması, yani özgün bir karakter sergilemesi anlamına gelir. Bilinç ve kişisel bir bakış açısından yoksun olan yapay zekânın ürettiği bir içeriğin bu şartı karşılaması, mevcut hukuki anlayış çerçevesinde mümkün görünmemektedir. Dolayısıyla, tamamen YZ tarafından üretilen bir çıktı, FSEK kapsamında “eser” niteliği kazanamayabilir.

6.2 Yorum ve Kıyas Yoluyla Çözüm Arayışları

Mevcut yasal boşluk karşısında, bu alandaki uyuşmazlıklar mahkemeler tarafından mevcut ilkelerin yorumlanması ve kıyas yoluyla çözülecektir. Türk mahkemelerinin, baskın uluslararası eğilimi (özellikle ABD ve AB’deki) takip ederek, bir eserin korunabilmesi için anlamlı bir insan yaratıcı müdahalesinin varlığını araması kuvvetle muhtemeldir. Bu senaryoda, yapay zekâ, yaratıcı sürecin merkezinde bir “sahip” olarak değil, insanın kontrolünde bir “araç” olarak değerlendirilecektir.

6.3 Olası Senaryolar

Türkiye’nin önünde birkaç olası yol bulunmaktadır. Birincisi, mevcut durumu korumak ve konuyu içtihatların gelişimine bırakmaktır. İkincisi, FSEK’te yapılacak bir değişiklikle YZ tarafından üretilen içeriklere ilişkin özel hükümler getirmektir. Üçüncü bir olasılık ise, bu tür içerikler için telif hakkı dışında, kendine özgü (sui generis) yeni bir koruma kategorisi oluşturmaktır. Bu yeni kategori, geleneksel telif hakkından daha sınırlı haklar tanıyarak hem inovasyonu teşvik edebilir hem de yaratıcı emeği bir ölçüde koruyabilir.

Türk hukuku, sessizliği ve “hususiyet” kavramına yaptığı güçlü vurgu nedeniyle, fiili olarak kısıtlayıcı ABD/AB modeliyle aynı hizadadır. Ancak bu, bilinçli bir politika tercihinden ziyade, varsayılan bir uyumdur. FSEK, üretken YZ’den çok önce yazılmıştır ve “hususiyet” gibi temel kavramları, romantik insan yazarlığı anlayışına derinden bağlıdır. Yeni bir mevzuat olmadan, FSEK’i uygulayan mahkemelerin otonom YZ eserlerinin korumasız olduğu sonucuna varması neredeyse kesindir. Bu durum, Türkiye’yi ABD ve AB ile aynı kampa yerleştirir. Ancak, ABD ve AB’de bu sonuç, aktif ve devam eden tartışmaların, politika beyanlarının ve yeni düzenlemelerin bir ürünüdür. Türkiye’de ise bu durum, yasamadaki eylemsizliğin bir sonucudur. Bu eylemsizlik bir risk yaratmaktadır. Diğer ülkeler YZ inovasyonunu kısıtlamak veya teşvik etmek için aktif olarak yasal çerçeveler tasarlarken (örneğin, AB Yapay Zekâ Yasası, Çin’in mahkeme kararları), Türkiye’nin yasal ortamı belirsizliğini korumakta, bu da yatırımları caydırabilir ve hem yaratıcıları hem de teknoloji şirketlerini yasal bir arafta bırakabilir.

Bölüm 7: Sahiplik Modelleri, Ekonomik ve Etik Boyut

Yapay zekâ tarafından üretilen içeriklerin telif hakkı sahipliği konusundaki hukuki belirsizlik, yalnızca teorik bir tartışma değil, aynı zamanda yaratıcı ve teknoloji endüstrileri için derin ekonomik ve etik sonuçları olan pratik bir sorundur. Bu bölümde, potansiyel sahiplik modelleri ve bu modellerin getireceği avantaj ve dezavantajlar ile konunun paydaşlar üzerindeki etkileri incelenecektir.

7.1 Potansiyel Sahiplik Modellerinin Karşılaştırılması

Hukuki tartışmalarda öne çıkan üç temel sahiplik modeli bulunmaktadır:

Kullanıcıya Ait (User as Author): Çin’in öncülük ettiği bu modelde, YZ’yi yönlendiren ve yaratıcı komutları giren kullanıcı, eserin sahibi olarak kabul edilir.

• Avantajları: Yetenekli YZ kullanımını ve “prompt mühendisliği” pazarını teşvik eder. İnsanın aracı yönlendirmedeki yaratıcı emeğini ödüllendirir ve içerik üretimi için net bir mülkiyet yolu sunar.
• Dezavantajları: Düşük çabayla üretilmiş, telif hakkıyla korunan içeriklerin piyasayı doldurmasına yol açabilir. Talimat verme ile yaratma arasındaki çizgiyi bulanıklaştırabilir.

Geliştiriciye Ait (Developer as Author): Bu modelde, YZ sistemini geliştiren şirket veya kişi, sistemin ürettiği tüm içeriklerin sahibi olur.

• Avantajları: YZ modelleri oluşturmak için gereken devasa yatırımı ödüllendirir ve mülkiyet için net bir hat çizer.
• Dezavantajları: Hukuken zayıf bir temeldedir, çünkü geliştiricinin belirli bir çıktıyı yaratma niyeti veya doğrudan bir katılımı yoktur. Birkaç büyük teknoloji şirketinin, YZ tarafından üretilen tüm kültürel içeriğe sahip olduğu tekelci bir yapıya yol açabilir.

Kamu Malı (Public Domain): ABD’de tamamen YZ tarafından üretilen içerikler için varsayılan modeldir. Bu modelde, içerik kimseye ait değildir ve herkes tarafından serbestçe kullanılabilir.

• Avantajları: İçeriğe serbest erişimi ve yeniden kullanımı teşvik eder, kültürün YZ tarafından kilitlenmesini önler.
• Dezavantajları: Yaratıcı emeği değersizleştirir. Yüksek kaliteli YZ destekli eserlerin yaratılmasını caydırır, çünkü bu eserler paraya çevrilemez veya kopyalanmaya karşı korunamaz.

7.2 Sanatçılar ve Yaratıcı Endüstriler Üzerindeki Etkiler

Ekonomik Etkiler: Sanatçılar, yazarlar ve tasarımcılar için en büyük endişe, YZ’nin daha ucuz ve daha hızlı bir alternatif sunarak işlerini ellerinden almasıdır. YZ’nin bir sanatçının stilini anında taklit edebilmesi, insanın yıllar içinde geliştirdiği beceri ve yaratıcılığın ekonomik değerini düşürme riski taşır.

Etik ve Fikri Mülkiyet Endişeleri: Sanatçıların eserlerinin, izinleri veya bir ücret ödenmesi olmaksızın YZ eğitim verilerinde kullanılması, birçok yaratıcı tarafından “kitlesel hırsızlık” olarak görülmektedir. YZ çıktıları, bir sanatçının benzersiz tarzını taklit ederek izinsiz türev eserler yaratabilir ve sanatçının markasını sulandırabilir. Bu durum, sanatçıların kendi eserleri üzerindeki kontrolünü kaybetmesine ve emeklerinin sömürülmesine yol açmaktadır.

7.3 Teknoloji Endüstrisi Üzerindeki Etkiler

Hukuki Riskler: Teknoloji endüstrisi, özellikle YZ geliştiricileri, eğitim verileri nedeniyle açılan telif hakkı ihlali davalarından kaynaklanan devasa bir potansiyel sorumlulukla karşı karşıyadır.

İnovasyon Teşvikleri: Hukuki belirsizlik, yatırımları caydırır. Kısıtlayıcı olsa bile, net bir yasal çerçevenin varlığı genellikle belirsizliğe tercih edilir. “Adil kullanım” tartışmasının sonucu, üretken YZ şirketlerinin mevcut iş modelinin geleceği için en büyük yasal tehdidi oluşturmaktadır.

ABD’nin YZ tarafından üretilen eserleri varsayılan olarak kamu malı sayma yaklaşımı, demokratik görünse de, paradoksal bir şekilde insan yaratıcılara zarar verme ve piyasa gücünü tekelleştirme etkisine sahip olabilir. USCO’nun duruşu, bir kullanıcının YZ ile ürettiği bir görselin muhtemelen kamu malı olduğu anlamına gelir. Bu durum, kullanıcının kendi yaratımını korumasını engeller. Ancak aynı zamanda, büyük ticari kuruluşların bu kamu malı görseli alıp kendi kârları için kullanabileceği ve bunu yaparken orijinal komut yazarına herhangi bir bedel ödemeyeceği anlamına da gelir. Bu, prompt mühendisliği becerisini değersizleştirir ve bireysel yaratıcıların YZ destekli sanat etrafında bir iş kurmasını zorlaştırır. Bu esnada, kendi hukuk ekipleri ve kaynakları olan büyük şirketler, bu devasa yeni “ücretsiz” içerik havuzunu sömürmek için daha iyi bir konumdadır. Dahası, eğitim verileriyle ilişkili yasal risk, devasa veri setlerini lisanslayabilecek veya potansiyel yasal zararları karşılayabilecek büyük şirketleri kayırır. Sonuç olarak, korumasız çıktılar ve yasal olarak riskli girdilerin birleşimi, yalnızca en büyük oyuncuların güvenli bir şekilde yenilik yapabildiği ve bireysel insan yaratıcıların her iki uçtan da sıkıştırıldığı bir pazar yaratabilir: çıktılarını koruyamazlar ve orijinal eserlerinin karşılıksız olarak girdi olarak kullanılmasıyla karşı karşıya kalırlar.

Bölüm 8: Sonuç ve Stratejik Değerlendirme

Yapay zekâ tarafından üretilen içeriklerin telif hakkı statüsü, küresel hukuk sistemlerini temelden sarsan, karmaşık ve çok katmanlı bir sorundur. Bu rapor boyunca yapılan analizler, tek bir küresel çözümden ziyade, farklı felsefi, ekonomik ve hukuki önceliklere dayanan çeşitli yaklaşımların ortaya çıktığını göstermektedir.

8.1 Küresel Yaklaşımların Özeti ve Temel Ayrım Noktaları

Mevcut küresel manzara, iki ana eksen etrafında şekillenmektedir. Bir yanda, ABD ve Avrupa Birliği’nin öncülük ettiği, telif hakkı korumasını sıkı bir şekilde insan yaratıcılığına bağlayan insan-merkezli (human-centric) model bulunmaktadır. Bu model, geleneksel eser sahibini korumayı hedefler ve otonom YZ çıktılarını koruma kapsamı dışında bırakır. Diğer yanda ise Çin’in benimsediği, YZ’yi bir araç olarak ustalıkla kullanan modern yaratıcıyı koruyan kullanıcı-merkezli (user-centric) model yer almaktadır. Bu model, komutlar ve parametreler aracılığıyla yapılan “entelektüel katkıyı” telif hakkı koruması için yeterli görmektedir. Birleşik Krallık ve Türkiye gibi ülkeler ise bu iki kutup arasında, yasal belirsizlikler ve reform arayışları içinde kendi yollarını bulmaya çalışmaktadır.

8.2 Geleceğe Bakış: Hukukun Evrimi ve Yeni Dengeler

Telif hakkı hukukunun geleceği, teknolojik gelişmeler ve toplumsal ihtiyaçlar doğrultusunda evrilmeye devam edecektir. Yakın gelecekte, YZ eğitim verileri için lisanslama pazarlarının yaygınlaşması beklenmektedir. AB’nin şeffaflık zorunluluğu, bu pazarların oluşumunu hızlandıracak bir katalizör görevi görebilir. Ayrıca, bazı ülkelerin YZ tarafından üretilen içerikler için geleneksel telif hakkı dışında, daha sınırlı koruma sağlayan sui generis haklar oluşturması da bir olasılıktır. Son olarak, YZ platformlarının hizmet kullanım koşulları (Terms of Service) gibi özel hukuk sözleşmeleri, yasal boşlukların olduğu alanlarda mülkiyet ve kullanım haklarını belirlemede giderek daha önemli bir rol oynayacaktır.

8.3 Stratejik Tavsiyeler

Bu karmaşık ve hızla değişen ortamda, paydaşların proaktif ve bilgili bir yaklaşım benimsemesi kritik öneme sahiptir.

• Yaratıcılar için: Eserlerini dijital olarak belgelemek (örneğin, zaman damgası kullanarak) ve sahiplik kanıtı oluşturmak giderek daha önemli hale gelecektir. Eserlerinin YZ eğitiminde kullanılmasını istemiyorlarsa, AB’deki gibi “opt-out” mekanizmalarını aktif olarak kullanmalı ve eserlerini bu yönde işaretlemelidirler. YZ’yi yaratıcı süreçlerinde kullananlar ise, insan katkısının derecesini ve yaratıcı kontrolü kanıtlayabilmek için komutlar, düzenlemeler ve seçim süreçleri hakkında detaylı kayıtlar tutmalıdır.
• Geliştiriciler için: AB Yapay Zekâ Yasası gibi düzenlemelerin getirdiği şeffaflık yükümlülüklerine proaktif bir şekilde uyum sağlamak, uzun vadede yasal riskleri azaltacaktır. Etik ve yasal olarak temizlenmiş veri kaynakları kullanmak, telif hakkı davalarından kaçınmanın en güvenli yoludur. Hak sahipleriyle adil ve ölçeklenebilir lisanslama modelleri geliştirmek, sürdürülebilir bir iş modeli için kaçınılmaz olacaktır.
• Politika Yapıcılar için: Türkiye gibi yasal boşluğun olduğu ülkelerde, politika yapıcıların inovasyonu teşvik etmek ile yaratıcıların haklarını korumak arasında dengeli bir politika izleyerek bu boşluğu doldurmak için aktif adımlar atması gerekmektedir. Uluslararası normları ve emsal kararları yakından takip etmek, küresel rekabette geri kalmamak için zorunludur.

Aşağıdaki tablo, incelenen temel yargı alanlarındaki yaklaşımları özetleyerek net bir karşılaştırma sunmaktadır.

Tablo 1: Uluslararası Yapay Zeka Telif Hakkı Yaklaşımlarının Karşılaştırması

Yargı Alanı (Jurisdiction)	Temel İlke (Core Principle)	Tamamen YZ Üretimi İçeriğin Korunabilirliği	Potansiyel Hak Sahibi	Emsal Karar / Yasa (Landmark Case/Law)
Amerika Birleşik Devletleri	Katı “İnsan Yazarlığı” (Human Authorship)	Hayır, korunmaz (Kamu malı sayılır)	Yalnızca eserdeki insan katkısının sahibi (örn. metin, düzenleme)	Thaler v. Perlmutter, Zarya of the Dawn, USCO Kılavuzu
Avrupa Birliği	“Yazarın Kendi Fikri Yaratımı” (Author’s Own Intellectual Creation)	Hayır, korunmaz (İnsan yazarlığı gerektirir)	YZ’yi araç olarak kullanan insan yaratıcı	AB Yapay Zekâ Yasası (AI Act) (Dolaylı etki), DSM Direktifi
Birleşik Krallık	Belirsiz (Mevzuat Bekleniyor)	“Bilgisayar tarafından üretilen eser” hükmü var, ancak statüsü belirsiz	Muhtemelen YZ’yi kuran/kullanan kişi (eski yasaya göre), ancak yasal reform bekleniyor	CDPA 1988, Hükümet Konsültasyonları
Çin	“Entelektüel Katkı” ve “Kişiselleştirilmiş İfade”	Evet, korunabilir	YZ’yi yönlendiren ve yaratıcı girdi sağlayan kullanıcı	Li v. Liu (Pekin İnternet Mahkemesi)
Türkiye	“Sahibinin Hususiyeti” (Author’s Personal Touch)	Hayır, korunmaz (Yasal düzenleme yok, mevcut yorumla)	YZ’yi araç olarak kullanan insan yaratıcı (Yoruma dayalı)	5846 sayılı FSEK

Yapay Zeka Hukukunda 10 Kritik Soru

---

En Son Eklenen Yazılarımız